Marxist Olmak: Bir İdeoloji Değil, Dünyayı Anlama Biçimi

Siyasetin dilinde bazı kelimeler vardır; bir zamanlar düşünceyi açıklamak için ortaya çıkarlar ama zamanla sloganlara, korkulara ve önyargılara dönüşürler. “Marxizm” de bu kelimelerden biri. Kimileri için otoriterliğin, kimileri için devrimin, kimileri içinse eski bir çağın ideolojik kalıntısının adı. Oysa mesele bundan çok daha karmaşıktır.

ABD merkezli sol düşünce dergisi Jacobin’de yayımlanan ve Ramsin Canon imzasını taşıyan “What It Means to Be a Marxist” başlıklı makale, Marxizm üzerine bu yaygın yanlış anlamaların izini sürüyor. Yazı, Marxizm’in çoğu zaman sanıldığı gibi katı bir ideolojik şema olmadığını; aksine toplumu anlamak için geliştirilen bir düşünme yöntemi olduğunu hatırlatıyor.

Belki de tartışmanın ironisi burada başlıyor. Çünkü Karl Marx’ın kendisinin bile bir noktada “ben Marxist değilim” dediği aktarılır. Bu söz çoğu zaman alaycı bir anekdot gibi anlatılır; oysa aslında daha derin bir soruna işaret eder. Marx’ın geliştirdiği düşünce sistemi o kadar geniştir ki, onu tek bir “-izm” kalıbına sıkıştırmak neredeyse imkânsızdır.

Marxizm Neden Bir “Doktrin” Değil?

Marx yalnızca bir filozof değildi. Aynı zamanda siyasal ekonomi üzerine çalışan bir düşünürdü. Yani üretim, ticaret, mülkiyet ilişkileri ve bunların toplumun hukuku, kültürü ve siyasetiyle nasıl iç içe geçtiğini inceleyen bir araştırmacı.

Bu yüzden Marx’ın fikirleri yalnızca ekonomi teorisini değil; tarih, sosyoloji, siyaset bilimi ve hatta edebiyat eleştirisini etkiledi.

Canon’un yazısında dikkat çekici bir benzetme var. Marxizm’i anlamanın en iyi yollarından biri, onu Charles Darwin’in bilim dünyasındaki etkisine benzetmek olabilir.

Darwin biyolojiyi kuran kişi değildi. Ama onun geliştirdiği doğal seçilim teorisi, modern biyolojinin düşünme biçimini kökten değiştirdi. Darwin’in On the Origin of Species ve The Descent of Man kitapları yayımlandıktan sonra bilim insanları onun fikirlerini geliştirdi, düzeltti ve yeni teorilerle zenginleştirdi.

Bugün “Darwinci” olduğunu söyleyen bir biyolog, Darwin’in yazdığı her şeyi harfiyen kabul etmek zorunda değildir. Ama evrimi anlamanın temel yöntemi hâlâ Darwin’in açtığı yoldan geçer.

Marxizm için de durum büyük ölçüde aynıdır.

Marxizm Bir Devrim Reçetesi Değildir

Marxizm’in belki de en çok çarpıtılan tarafı, onun bir “devrim planı” olduğu düşüncesidir. Oysa Marx’ın çalışmaları ne sosyalizmin ayrıntılı bir planını sunar ne de insanlara nasıl bir siyasal mücadele yürütmeleri gerektiğini adım adım tarif eder.

Marx’ın asıl katkısı, insan toplumlarının nasıl geliştiğini açıklayan bir teori ortaya koymasıdır. Bu teori bugün Historical Materialism (Tarihsel Matryalizim) olarak bilinir.

Bu yaklaşımın temel fikri oldukça basittir: İnsanlar yaşamak için üretmek zorundadır. Üretimin nasıl örgütlendiği ise toplumun geri kalanını şekillendirir.

Başka bir ifadeyle, bir toplumun ekonomisi yalnızca ekonomik bir mesele değildir. Aynı zamanda hukukunu, kültürünü ve siyasetini belirleyen temel güçtür.

Marx bu nedenle tarihe bakarken kralların ya da kahramanların hikâyelerini değil, üretim ilişkilerini incelemeyi tercih etti.

Tarihi Hareket Ettiren Şey: Sınıf Çatışması

Marx’ın analizinde toplumlar durağan değildir. İçlerinde sürekli bir gerilim taşırlar.

Bu gerilimin kaynağı, üretim sisteminin farklı taraflarında duran toplumsal sınıflardır. Bu nedenle Marx’ın düşüncesinde merkezi kavramlardan biri sınıf mücadelesidir.

Ancak sınıf mücadelesi çoğu zaman yanlış anlaşılır. Sanki Marx yalnızca barikatları, ayaklanmaları ve devrimleri anlatıyormuş gibi yorumlanır.

Oysa Marx’ın kastettiği mücadele çoğu zaman çok daha gündelik biçimlerde ortaya çıkar:

• ücret pazarlıkları
• grevler
• sendikal örgütlenme
• siyasal reform talepleri

Yani sınıf mücadelesi, kapitalist toplumun olağan işleyişinin bir parçasıdır.

Kapitalizm Nasıl Ortaya Çıktı?

Marx’ın tarih anlayışı, ekonomik sistemlerin birbirini nasıl takip ettiğini de açıklamaya çalışır.

İnsanlık tarihi boyunca farklı üretim biçimleri ortaya çıkmıştır: kabile toplumları, köleci düzenler, feodalizm ve nihayet kapitalizm.

Kapitalizmin ortaya çıkışı çoğu zaman tek bir olayla açıklanır. Örneğin French Revolution sık sık modern dünyanın başlangıcı olarak anlatılır.

Ancak Marx’a göre bu tür devrimler daha uzun bir dönüşüm sürecinin yalnızca dramatik anlarıdır.

Kapitalizmin yükselişi Avrupa’da yüzyıllar süren değişimlerin sonucuydu:

• ticaret şehirlerinin büyümesi
• yeni teknolojilerin gelişmesi
• devlet yapılarının güçlenmesi
• hukukun değişmesi

Bütün bu süreçler feodal düzenin temelini yavaş yavaş aşındırdı.

“Proletarya Diktatörlüğü” Tartışması

Marxizm üzerine tartışmaların en yoğun olduğu kavramlardan biri de “proletarya diktatörlüğü”dür.

Bu kavram özellikle Vladimir Lenin’in yorumlarıyla birlikte farklı siyasi anlamlar kazandı.

Ancak Marx’ın metinlerinde kavramın anlamı oldukça farklıdır.

Marx’a göre kapitalist toplumlarda devlet, görünürde demokratik olsa bile büyük ölçüde mülk sahibi sınıfların çıkarlarını korur. Proletarya diktatörlüğü ise bunun tersine çevrilmesini ifade eder: siyasal gücün emekçi sınıfların çıkarlarını koruyacak şekilde örgütlenmesi.

Bu durumun mutlaka kanlı bir devrimle gerçekleşmesi gerektiğine dair Marx’ın kesin bir reçetesi yoktur.

Şiddet Meselesi

Marxizm hakkında en yaygın korkulardan biri de şiddetle ilişkilendirilmesidir.

Oysa Marx şiddeti yücelten bir düşünür değildir. Onun yaptığı şey, tarihsel dönüşümlerin çoğu zaman çatışmalarla birlikte gerçekleştiğini kabul etmektir.

Canon’un yazısında bu noktada dikkat çekici bir örnek veriliyor: Civil Rights Movement.

Bugün ABD’de siyah yurttaşların eşitlik mücadelesi genellikle “şiddetsiz direnişin zaferi” olarak anlatılır. Ancak gerçekte bu mücadele sırasında devletin, polis güçlerinin ve ırkçı örgütlerin uyguladığı yoğun bir şiddet vardı.

Benzer şekilde işçi hareketleri de tarih boyunca ciddi baskılarla karşılaştı.

Marxizm Bugün Neden Hâlâ Tartışılıyor?

Bugün Marxizm hâlâ tartışılıyorsa bunun nedeni yalnızca ideolojik miras değildir. Kapitalizmin işleyişini anlamaya çalışan herkes, ister istemez Marx’ın sorularıyla karşılaşır.

Üretim nasıl örgütleniyor?
Üretim araçlarını kim kontrol ediyor?
Üretilen değerin ne kadarı emeğe, ne kadarı sermayeye gidiyor?

Bu sorular hâlâ güncelliğini koruyor.

Marx bir yerde şöyle yazmıştı: insanların kendi tarihlerini yaptığını ama bunu kendi seçtikleri koşullar altında yapmadıklarını. Bu söz, onun düşüncesinin özünü anlatır.

Dünyayı değiştirmek isteyenlerin önce onu anlaması gerekir.

Belki de Marxist olmak tam olarak budur: Dünyayı değiştirmek için önce onu bütün çelişkileriyle görmek.

Ve bu yüzden Marxizm, bir ideolojiden çok daha fazlasıdır.
O, dünyayı anlamaya çalışmanın bir yöntemidir.

---

Kaynak:

• Jacobin, Ramsin Canon, “What It Means to Be a Marxist” makalesi.