Bir toplumun özgürlüğünü yalnızca onu yönetenlerin ne kadar baskıcı olduğuna bakarak anlayamayız. Aynı zamanda o toplumun baskı karşısında ne yapabildiğine, kendi yaşamını ilgilendiren kararlara ne ölçüde müdahale edebildiğine ve kendisini yönetenlerden bağımsız bir irade oluşturup oluşturamadığına da bakmak gerekir. Çünkü siyasal iktidarın gücü yalnızca devletin kurumlarından değil, toplumun örgütsüzlüğünden, insanların birbirinden koparılmasından ve haksızlık karşısında yalnız kalacaklarına ilişkin yaygın inançtan da beslenir.
Merdan Yanardağ, TELE1’e el konulmasının ardından Halk TV ve Sözcü TV’ye yönelik müdahaleleri değerlendirirken demokratik güçlerin ilk müdahale karşısında yeterince örgütlü ve etkili tepki göstermediğini belirtiyor. TELE1’i, bilinen hikâyedeki ilk gözden çıkarılan değer olan “sarı öküz”e benzetiyor. Bu değerlendirme, dayanışmanın önemine işaret ediyor. Ancak asıl sorun, demokratik güçlerin neden harekete geçmediğinden önce, bu güçlerin ne kadar örgütlü ve bağımsız olduğudur. Ortada yalnızca eksik kalmış bir dayanışma değil, tarihsel olarak zayıflatılmış bir toplumsal örgütlenme sorunu bulunuyor.
Sandıkta Yurttaş, Sokakta Seyirci
Türkiye’de siyasal katılımın en görünür biçimi seçimlerdir. Milyonlarca insan sandığa gider, partilerin çağrısıyla miting alanlarını doldurur, siyasal tartışmalara katılır. Ancak seçimlerin ardından toplumsal hareketlilik çoğu zaman azalır. Yurttaşın siyasetle ilişkisi, kendi yaşamına ilişkin kararları doğrudan etkileyen sürekli bir katılımdan çok, kendisini temsil edenlerin ne yapacağını beklemeye dönüşür.
Bir haksızlık yaşandığında sorulan ilk soru çoğu zaman “Biz ne yapabiliriz?” değil, “Muhalefet ne yapacak?” olur. İşte bu küçük görünen değişim, demokratik yaşamın en önemli sorunlarından birini açığa çıkarır. İnsan, kendi geleceğinin öznesi olmaktan uzaklaşırken siyasetin izleyicisine dönüşür. Böylece demokrasi, yurttaşların gündelik yaşamda birlikte kurduğu bir ilişki olmaktan çıkıp seçimden seçime hatırlanan bir hakka indirgenir.
Fransa’da emeklilik reformlarına, çalışma koşullarına ve ekonomik politikalara karşı gelişen geniş protestolar, toplumsal örgütlenmenin önemini gösteriyor. Bu hareketler sanıldığı gibi bütünüyle kendiliğinden ortaya çıkmıyor; güçlü sendikal geleneklere, grev kültürüne ve uzun yılların biriktirdiği dayanışma ilişkilerine dayanıyor. İnsanlar yalnızca siyasal partilerin çağrılarını beklemiyor; kendi örgütleri aracılığıyla taleplerini oluşturabiliyor.
Türkiye’nin de 15–16 Haziran işçi direnişinden Bahar Eylemlerine, madenci yürüyüşlerinden Gezi protestolarına uzanan güçlü bir toplumsal mücadele geçmişi var. Dolayısıyla sorun, bu toplumun hiçbir zaman bağımsız hareket edememiş olması değildir. Asıl mesele, bu deneyimlerin neden kalıcı ve yaygın demokratik örgütlenmelere dönüşmekte zorlandığıdır.
Örgütsüzlük Bir Tercih Değil, Tarihsel Bir Sonuçtur
Türkiye’deki demokratik toplum eksikliğini yalnızca insanların duyarsızlığıyla açıklamak, sorunun tarihsel köklerini görmezden gelmektir. Askerî darbeler, siyasal yasaklar, sendikal örgütlenmenin önündeki engeller ve protesto hakkına yönelik müdahaleler, toplumun birlikte davranma olanaklarını uzun yıllar boyunca sınırladı. Bu süreçte ekonomik güvencesizlik de siyasal edilgenliği besleyen önemli bir etkene dönüştü.
İşini kaybetmekten korkan, borçlarını ödemekte zorlanan, geçimini sağlamak için uzun saatler çalışan bir insanın kamusal mücadeleye katılmasının bedeli ağır olabilir. Yoksulluk yalnızca insanın sofrasını küçültmez; zamanını, hareket alanını ve geleceğe ilişkin güvenini de daraltır. Bu nedenle korku, yalnızca siyasal baskının değil, ekonomik bağımlılığın da sonucudur.
Türkiye’de sendikalar, dernekler, meslek örgütleri ve dayanışma ağları bulunuyor. Ancak bunların varlığı, kendiliğinden güçlü bir demokratik kamuoyunun oluştuğu anlamına gelmiyor. Birbirinden kopuk, siyasal partilere bağımlı veya dar çevrelerin dışına çıkamayan örgütlenmeler, toplumun ortak sorunları karşısında sürekli bir irade oluşturmakta zorlanıyor. Bir işçinin hakkı, bir gazetecinin özgürlüğü, bir öğrencinin geleceği ve bir seçmenin iradesi birbirinden ayrı meseleler gibi ele alındığında, ortak demokratik yaşamın dayanakları da zayıflıyor.
Sarı Öküzü Vermemek İçin Önce Bir Sürü Olabilmek Gerekir
Yanardağ’ın eleştirisinde üzerinde durulması gereken önemli bir gerçek var: Bir hak ihlali karşısında gösterilen yetersiz dayanışma, sonraki müdahalelerin toplumsal maliyetini azaltabilir. Ancak hukuka aykırı uygulamaların sorumluluğu, bunlara yeterince karşı çıkamayan insanlara yüklenemez. Sorumluluk öncelikle o uygulamaları gerçekleştiren ve sürdüren kurumlardadır. Toplumun örgütsüzlüğü ise bu uygulamaların neden daha az dirençle karşılaşabildiğini anlamamıza yardımcı olur.
Basın özgürlüğü de bu bakımdan yalnızca gazetecilerin meselesi değildir. Bir televizyonun bağımsızlığı zayıfladığında, yalnızca ekranda konuşanların değil, fabrikadaki işçinin, toprağını savunan köylünün, hakkını arayan emeklinin ve geleceğinden kaygı duyan gencin de kendisini duyurabileceği alanlar daralır. Bu nedenle basın özgürlüğünün korunması, farklı görüşlerdeki insanların ortak demokratik güvenceleri savunabilmesiyle yakından ilişkilidir.
Fakat Türkiye’deki temel sorun, her yeni müdahaleden sonra daha güçlü bir tepki çağrısı yapılmasıyla çözülebilecek kadar basit değildir. Bir toplumun demokratik gücü, yalnızca meydanları doldurduğu günlerde değil, gündelik yaşamında kurduğu dayanışma ilişkilerinde, kendi örgütlerini denetleyebilmesinde ve ortak sorunlarına birlikte çözüm arayabilmesinde ortaya çıkar.
Siyasal iktidarlar değişebilir, yasalar yenilenebilir, yöneticiler farklılaşabilir. Ancak yurttaş kendi yaşamına ilişkin kararları sürekli başkalarına bırakıyorsa, demokratik ilişkilerin kökleşmesi yine güçleşir. Çünkü demokrasi yalnızca yönetimin sınırlandırılması değil, toplumun kendi gücünün farkına varmasıdır.
Merdan Yanardağ’ın “sarı öküz” benzetmesi bu nedenle önemli, fakat eksik bir açıklamadır. Türkiye’nin asıl sorunu, ilk müdahalede yeterince güçlü tepki gösterilememesinden daha derinde yatıyor. Uzun yıllar boyunca aşınan örgütlenme kültürü, ekonomik bağımlılıklar ve siyasetin partilerle sınırlanması, yurttaşın kendi ortak gücüne duyduğu güveni zayıflatıyor.
Belki de kaybedilen ilk sarı öküz değil, insanların birlikte davranarak kendi yaşamlarını değiştirebileceklerine duydukları inançtır. Öyleyse asıl soru şudur: Türkiye’de milyonlarca insan demokrasiden söz ederken, o demokrasiyi siyasal partilerin çağrısını beklemeden savunabilecek bağımsız ve örgütlü bir toplumsal irade neden yeterince güçlü değildir?
- Sarı Öküzden Önce Kaybedilen: Türkiye’nin Örgütsüz Demokrasisi - 17 Kasım 2026
- Halkın Parasıyla Halka Cömertlik: İktidarın Eski Sırrı - 17 Kasım 2026
- Çöpünü Yönetemeyen Bir Ülke Nükleer Atığını Nereye Koyacak? - 14 Kasım 2026












