back to top
Ana Sayfa Haberler Deutsche Bank Belgelerinde Türkiye: İktidara Yakın Sermaye, Milyarlık Krediler ve Kamuya Yüklenen...

Deutsche Bank Belgelerinde Türkiye: İktidara Yakın Sermaye, Milyarlık Krediler ve Kamuya Yüklenen Riskler

Deutsche Bank’ın kurum içi belgelerine dayanan uluslararası araştırma, Türkiye’deki büyük altyapı yatırımlarının finansmanında siyaset, sermaye ve uluslararası bankacılık arasındaki ilişkileri yeniden gündeme taşıdı. Bankanın kendi risk değerlendirmelerinde bazı yüklenici şirketlerin siyasi bağlantıları ve haklarındaki yolsuzluk iddiaları tartışılırken finansman ilişkilerinin sürdürülmesi dikkat çekti. Belgeler, kamu-özel işbirliği modeliyle gerçekleştirilen projelerde Hazine garantilerinin bankalar ve şirketler için sağladığı güvenceyi, buna karşılık kamu maliyesinin üstlendiği yükümlülükleri ortaya koyuyor.

Bankanın Kendi Belgelerinde Siyasi Bağlantı Uyarıları

Uluslararası araştırmacı gazetecilerin Inside Deutsche Bank çalışması kapsamında incelenen milyonlarca sayfalık kurum içi belge, Alman finans kuruluşunun Türkiye’deki büyük altyapı projelerine ilişkin değerlendirmelerini açığa çıkardı. The Black Sea tarafından yayımlanan Türkiye araştırmasında, bankanın kredi kararlarından önce hazırladığı risk raporları, yöneticiler arasındaki yazışmalar ve finansman anlaşmalarına ilişkin kayıtlar ele alındı.

Araştırmaya göre Deutsche Bank, 2014 yılından itibaren Çanakkale Köprüsü, Gebze-İzmir Otoyolu, Adana ve Ankara Etlik şehir hastaneleri ile Nakkaş-Başakşehir Otoyolu gibi büyük projelerin finansmanında yer aldı. Bu yatırımların ortak özelliği, yüksek maliyetli olmaları kadar uzun vadeli kamu taahhütleriyle desteklenmeleriydi. Bankanın değerlendirmelerinde Türkiye’de inşaat sektörünün büyümesinden siyasi iktidarla yakın ilişkileri bulunan şirketlerin önemli ölçüde yararlandığına ilişkin tespitlere yer verildi.

Banka içindeki uyum ve mali suçlarla mücadele birimleri, bazı şirketler hakkındaki yolsuzluk ve siyasi kayırmacılık iddialarını risk olarak kayda geçirdi. Buna rağmen finansman anlaşmalarının sürdürülmesi, Deutsche Bank’ın siyasi ve itibari risklerle ticari kazanç beklentisi arasında nasıl bir tercih yaptığını gösteren temel bulgulardan biri oldu.

Çanakkale Köprüsü: Risk Uyarılarına Rağmen Finansman

Belgelerde öne çıkan projelerden biri 1915 Çanakkale Köprüsü oldu. Limak’ın da yer aldığı yüklenici ortaklığına ilişkin değerlendirmelerde, şirketler hakkındaki olumsuz haberler ve siyasi bağlantı iddiaları banka yönetiminin gündemine geldi.

Araştırmada aktarılan kurum içi yazışmalara göre Deutsche Bank’ın uyumdan sorumlu üst düzey yöneticisi Sylvie Matherat, 2018 yılında projeyle bağlantılı şirketler hakkındaki haberlerden duyduğu rahatsızlığı dile getirdi. Ancak bu değerlendirme finansman anlaşmasının onaylanmasını engellemedi.

Bankanın projedeki 35 milyon avroluk finansman payının Güney Kore’nin ihracat kredi kuruluşu tarafından güvence altına alınması, kredi kararında belirleyici unsurlardan biriydi. Türkiye’nin sağladığı geçiş ve gelir garantileri de yatırımın mali risklerini azaltan başka bir güvence oluşturuyordu.

Burada dikkat çeken nokta, bir bankanın yalnızca projenin ekonomik başarısını değil, devletin üstlendiği yükümlülükleri de kredi güvencesi olarak değerlendirmesiydi. Köprüden beklenen sayıda araç geçmediğinde ortaya çıkan mali yük, sözleşme koşulları çerçevesinde kamu bütçesine yansıyabiliyordu.

Gebze-İzmir Otoyolu: Kredi Verildi, Risk Devredildi

Araştırmanın bir başka önemli başlığı Gebze-İzmir Otoyolu finansmanı oldu. Deutsche Bank’ın 2015 yılında projeye sağlanan kredinin 551 milyon dolarlık bölümünü üstlendiği, daha sonra bu tutarın önemli bir kısmını başka yatırımcılara devrederek veya sigortalayarak kendi riskini azalttığı belirtildi.

Bu işlem, uluslararası bankacılık sisteminin büyük altyapı yatırımlarındaki çalışma biçimini gösteriyor. Bankalar kredi sağlayarak finansman gelirlerinden yararlanırken riskin bir bölümünü başka kuruluşlara aktarabiliyor. Devlet garantileri ise projelerin gelirleri beklentileri karşılamadığında finansman zincirinin korunmasında önemli rol oynuyor.

Otoyolun yapımında ve işletilmesinde yer alan şirketlerin gelirleriyle kamunun üstlendiği garantiler arasındaki ilişki, bu nedenle yalnızca bir yatırımın kârlılığı açısından değil, bütçe kaynaklarının kullanımı bakımından da önem taşıyor.

Büyük Müteahhitler ve Kamu İhalelerinin Yapısı

Sızdırılan belgelerde Limak, Nurol, Özaltın, Makyol ve Rönesans gibi Türkiye’nin büyük inşaat şirketleriyle ilgili değerlendirmeler yer aldı. Banka raporlarında bu şirketlerin kamu ihalelerindeki konumları, siyasi ilişkileri ve haklarında basına yansıyan iddialar ele alındı.

Bu kayıtlar, söz konusu şirketlerin suç işlediğine ilişkin bir mahkeme kararı niteliğinde değil. Ancak uluslararası finans kuruluşlarının kredi verirken Türkiye’deki siyasi ilişkileri ekonomik risk değerlendirmesinin bir parçası olarak gördüğünü ortaya koyuyor.

Büyük altyapı projelerinin belirli şirket grupları çevresinde yoğunlaşması, kamu kaynaklarıyla özel sermaye birikimi arasındaki ilişkiyi de görünür kılıyor. İhale, finansman, işletme hakkı ve devlet garantisinin aynı ekonomik yapı içinde birleşmesi, yatırımların maliyet ve getirilerinin toplumun farklı kesimleri arasında nasıl dağıldığı sorusunu gündeme getiriyor.

Şehir Hastaneleri: Kamu Hizmetinden Uzun Vadeli Ödeme Yükümlülüğüne

Deutsche Bank belgelerinde Ankara Etlik ve Adana şehir hastanelerinin finansmanı da yer alıyor. Bankanın, Adana Şehir Hastanesi için 2014 yılında oluşturulan 433 milyon avroluk kredi paketine katılan on finans kuruluşundan biri olduğu belirtiliyor.

Ankara Etlik Şehir Hastanesi’ne ilişkin sonraki yıllarda hazırlanan banka değerlendirmelerinde ise şehir hastanesi modeli tartışmalı bir yatırım yöntemi olarak ele alındı. Raporda, devletin yatırımları doğrudan kamu bütçesinden gerçekleştirmek yerine özel şirketleri teşvik ettiği belirtildi. Türkerler şirketinin siyasi bağlantılarına ilişkin iddialar da bu değerlendirmelerde yer aldı.

Şehir hastaneleri, yalnızca sağlık hizmeti sunulan yapılar değil, uzun yıllara yayılan kira ve hizmet ödemeleriyle kamu bütçesine bağlanan büyük yatırım sözleşmeleri niteliği taşıyor. Bu modelde özel şirketler inşaat ve işletme hizmetlerinden gelir elde ederken devletin üstlendiği ödeme yükümlülükleri gelecek yılların bütçelerini de etkiliyor.

İstanbul Havalimanında Reddedilen Risk, Başka Projelerde Kabul Edildi

Belgelerdeki en belirgin çelişkilerden biri İstanbul Havalimanı finansmanında ortaya çıktı. Deutsche Bank, 2020 yılında havalimanının 6 milyar avroyu aşan borcunun yeniden finansmanına katılmayı değerlendirdi. Cengiz, Limak, Kolin, Kalyon ve Mapa ortaklığına ilişkin siyasi bağlantı ve yolsuzluk iddialarını inceleyen banka, sonunda projeden çekildi.

Ancak aynı banka, daha sonraki yıllarda Limak ve Rönesans’ın yer aldığı başka altyapı yatırımlarında finansman sağlamayı sürdürdü. Bankanın İngiltere’deki mali suçlar komitesi 2016 yılında Rönesans’ı müşteri olarak kabul etmezken 2024 yılında Rönesans öncülüğündeki Nakkaş-Başakşehir Otoyolu’nun finansmanında görev alması, risk değerlendirmelerinin farklı dönemlerde farklı sonuçlar doğurduğunu gösterdi.

Nakkaş-Başakşehir Otoyolu’nun Kanal İstanbul güzergâhıyla bağlantılı olması da belgelerde dikkat çeken ayrıntılar arasında yer aldı. Deutsche Bank, yaklaşık 1,4 milyar avroluk bu projede finansmanın düzenlenmesinden doğrudan kredi sağlamaya kadar çeşitli görevler üstlendi.

Banka, İktidar Değişikliğinin Sözleşmelere Etkisini de Hesapladı

Sızdırılan belgeler, Deutsche Bank’ın Türkiye’deki siyasi gelişmeleri yalnızca günlük ekonomik göstergeler üzerinden izlemediğini de ortaya koydu. Bankanın 2021 tarihli değerlendirmelerinde, Erdoğan’ın iktidardan ayrılması durumunda yeni bir yönetimin büyük kamu sözleşmelerini hukuken sorgulayabileceği ihtimali ele alındı.

Bu değerlendirme, uzun vadeli altyapı sözleşmelerinin yalnızca ekonomik değil, siyasi sürekliliğe bağlı riskler de taşıdığını gösteriyor. Bankanın kendi kayıtlarında yabancı borçlanmayla desteklenen inşaat büyümesinin AKP’nin seçim başarılarıyla ilişkili olduğunun belirtilmesi, Türkiye’deki yatırım modelinin siyasal boyutunun uluslararası finans çevrelerinde de izlendiğini ortaya koyuyor.

Antalya-Alanya Otoyolunda Günlük 100 Bin Araç Garantisi

Araştırmanın güncel örneklerinden biri de Limak’ın yüklenicisi olduğu Antalya-Alanya Otoyolu. Yaklaşık 2,4 milyar avroya mal olması beklenen 122 kilometrelik projede Deutsche Bank, 2025 yılında finansman sağlayan kuruluşlar arasında yer aldı.

Araştırmaya göre devlet, günlük 100 bin araç geçişine karşılık gelen gelir düzeyini garanti etti. Bu tür sözleşmelerde gerçekleşen kullanımın garanti edilen düzeyin altında kalması, belirlenen koşullara göre kamu ödemesi doğurabiliyor.

Böylece yolun yapım maliyeti kadar, işletme süresince üstlenilen garantiler de toplumun gelecekteki mali yükümlülüklerinin bir parçası haline geliyor.

Uluslararası Finansın Türkiye’deki Sermaye Düzeniyle İlişkisi

Deutsche Bank belgelerinin ortaya çıkardığı tablo, Türkiye’deki büyük altyapı yatırımlarının yalnızca iktidarla yakın ilişkileri bulunan şirketlerin faaliyetleri üzerinden açıklanamayacağını gösteriyor. Bu yatırımların arkasında uluslararası bankalar, ihracat kredi kuruluşları, sigorta mekanizmaları ve kamu garantileriyle birbirine bağlanan geniş bir finansman ağı bulunuyor.

Belgelerde bankanın kimi zaman siyasi bağlantılar ve yolsuzluk iddiaları nedeniyle finansmandan çekildiği, kimi zaman ise benzer uyarılara rağmen kredi ilişkisini sürdürdüğü görülüyor. Deutsche Bank, araştırmacılara verdiği yanıtta müşteri ilişkileri hakkında yorum yapmadığını, finansal ve finansal olmayan riskleri yönetmek için yasal düzenlemelere uygun denetim mekanizmalarına sahip olduğunu bildirdi.

Büyük altyapı projeleri toplumun ulaşım ve sağlık gereksinimlerini karşılamak üzere gerçekleştiriliyor. Ancak bu yatırımların hangi koşullarda finanse edildiği, hangi şirketlere ne kadar gelir sağladığı ve kamu bütçesinin ne ölçüde yükümlülük altına sokulduğu, yatırımın kendisi kadar önem taşıyor.

Deutsche Bank belgeleri, Türkiye’deki büyük projelerin arkasındaki finansman ilişkilerini görünür kılarken temel bir soruyu da yeniden gündeme getiriyor: Kazanç özel şirketlerle uluslararası bankalar arasında paylaşılırken, bu yatırımların mali risklerini ve uzun vadeli yükümlülüklerini neden toplum üstleniyor?


  • NHA / The Black Sea, Inside Deutsche Bank Araştırma Konsorsiyumu, ZDF, Der Spiegel, Financial Times, Anadolu Ajansı, Reuters