back to top
Ana Sayfa Haberler Hak İhlallerinin Bedelini Halk Ödüyor

Hak İhlallerinin Bedelini Halk Ödüyor

Anayasa Mahkemesinin hak ihlali kararları nedeniyle merkezi bütçeden 2026 yılının ilk on ayında 630 milyon 673 bin lira tazminat ödendi. 2012’den Haziran 2026’ya kadar sonuçlandırılan bireysel başvuruların 85 bin 4’ünde en az bir temel hakkın ihlal edildiği belirlendi. BirGün’ün ortaya koyduğu bütçe verileri, yargı kararlarının yalnızca bireylerin yaşamında değil, kamu kaynaklarının kullanımında da karşılık bulduğunu gösterirken, uluslararası yargı raporları Türkiye’deki hak ihlallerinin Avrupa ölçeğinde de önemli bir sorun olmayı sürdürdüğünü ortaya koyuyor.

Türkiye’de yargı bağımsızlığı, adil yargılanma hakkı ve temel özgürlüklerin korunmasına ilişkin tartışmalar sürerken, Anayasa Mahkemesinin (AYM) bireysel başvurular üzerine verdiği hak ihlali kararlarının kamu bütçesine yansıyan maliyeti yeniden gündeme geldi. BirGün muhabiri Mustafa Mert Bildircin’in 19 Kasım 2026 tarihli haberinde ortaya koyduğu resmî verilere göre, hak ihlali kararları kapsamında merkezi bütçeden yılın ilk on ayında 630 milyon 673 bin lira tazminat ödendi. Bu tutar, 2025 yılının tamamında yapılan 111 milyon 561 bin liralık ödemenin yaklaşık 5,7 katına ulaştı.

Bireysel başvuru tazminatları için 2022 yılında 279 milyon 614 bin lira, 2023 yılında yaklaşık 1,3 milyar lira, 2024 yılında 155 milyon 800 bin lira, 2025 yılında ise 111 milyon 561 bin lira ödendi. 2026 yılının yalnızca ilk on ayında gerçekleşen ödeme, önceki iki yılın toplamını da geride bıraktı. Bununla birlikte yıllık tutarlardaki değişim, tek başına o yıl işlenen hak ihlallerinin sayısını göstermiyor. Tazminatların hangi tarihte karara bağlandığı, ne zaman ödendiği ve ödeme tutarlarının büyüklüğü de bütçe gerçekleşmelerini etkiliyor.

Bu ödemeler, kamu bütçesinde bireysel başvuru tazminatları için ayrılan kaynaklardan karşılanıyor. Dolayısıyla hak ihlalinin giderilmesi amacıyla verilen kararların mali sonuçları, doğrudan devletin gelir ve gider hesaplarına yansıyor. Tazminat, hakkı ihlal edilen kişi bakımından hukuki bir giderim aracı olmakla birlikte, bu giderimin kamu kaynaklarıyla karşılanması, ihlale neden olan uygulamaların önlenmesi konusunu da gündeme getiriyor.

85 Bin Dosyada Hak İhlali

AYM’nin 31 Temmuz 2026’da yayımladığı istatistiklere göre, bireysel başvuru hakkının uygulanmaya başladığı 23 Eylül 2012 ile 30 Haziran 2026 arasında 640 bin 880 başvuru sonuçlandırıldı. Bu dosyaların 85 bin 4’ünde en az bir temel hakkın ihlal edildiğine karar verildi. Sonuçlandırılan dosyaların yüzde 13,3’ünde hak ihlali saptanırken, esastan incelenen 86 bin 809 dosyanın yüzde 97,9’unda ihlal kararı verildi. Bu ikinci oran, bütün başvuruların değil, kabul edilebilir bulunarak esastan incelenen dosyaların sonucunu yansıtıyor.

Hak ihlallerinin dağılımında ilk sırayı 56 bin 443 kararla makul sürede yargılanma hakkı aldı. Bunu 9 bin 659 kararla adil yargılanma hakkı, 7 bin 726 kararla mülkiyet hakkı, 4 bin 972 kararla ifade özgürlüğü ve 2 bin 430 kararla özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı izledi. Bir başvuruda birden fazla hakkın ihlal edilmiş olabilmesi nedeniyle, hak türlerine göre verilen sayıların toplamı ihlal kararı bulunan dosya sayısıyla bire bir örtüşmeyebiliyor.

Makul sürede yargılanma hakkına ilişkin 56 bin 443 ihlal kararı, toplam ihlal dosyalarının yaklaşık üçte ikisini oluşturuyor. Bu tablo, yargılama süreçlerinin uzunluğunun bireysel başvuru sistemindeki ağırlığını ortaya koyuyor. Davaların uzaması yalnızca mahkemelerin iş yüküyle sınırlı bir sorun oluşturmuyor; işine iade edilmeyi bekleyen çalışanların, alacağını tahsil etmeye çalışan yurttaşların, mülkiyet uyuşmazlığı yaşayan ailelerin ve haklarında kesin hüküm verilmesini bekleyen sanıkların yaşamlarını da doğrudan etkiliyor.

Adil yargılanma hakkı ile ifade özgürlüğüne ilişkin kararlar ise yargılamaların süresinden farklı sorun alanlarına işaret ediyor. Savunma hakkının kullanılması, mahkeme kararlarının yeterli gerekçeye dayanması, yargılamanın hakkaniyeti ve düşüncelerin açıklanmasına yönelik müdahaleler, bireysel başvuruların konuları arasında bulunuyor. Muhalefet partileri ve hukuk örgütleri, özellikle siyasal nitelik taşıyan davalar üzerinden yargı bağımsızlığının zedelendiğini savunurken, iktidar temsilcileri yargının bağımsız ve tarafsız işlediğini belirtiyor. AYM istatistikleri, bu siyasal tartışmanın bütün yönleri hakkında tek başına hüküm vermese de temel hakların korunmasında ortaya çıkan sorunların sayısal büyüklüğünü gösteriyor.

Hak İhlalleri Avrupa Yargısına da Taşınıyor

Türkiye’deki hak ihlallerinin uluslararası yargı sistemine yansıması da dikkat çekiyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) 2025 yılı istatistiklerine göre, yıl sonunda Türkiye aleyhine 18 bin 464 başvuru inceleme bekliyordu. Bu sayı, Mahkemenin önündeki toplam derdest başvuruların yaklaşık üçte birine karşılık geliyordu.

AİHM, 2025 yılında Türkiye’ye ilişkin 9 bin 865 başvuruyu ele aldı. Bunlardan 6 bin 302’si kabul edilemez bulundu veya kayıttan düşürüldü. Mahkeme, toplam 3 bin 563 başvuruyu kapsayan 74 hüküm verdi; bu hükümlerin 66’sında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin en az bir maddesinin ihlal edildiğini belirledi.

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin 2025 yılına ilişkin kararların uygulanmasını denetleme raporunda ise Türkiye hakkında 445 davanın yıl sonunda uygulama denetimi altında bulunduğu kaydedildi. Bu dosyalar arasında yargı kararlarının yeterince gerekçelendirilmemesi, yargılamaların uzunluğu, özgürlük ve güvenlik hakkı ile siyasal tartışma özgürlüğüne ilişkin ihlaller de yer aldı.

AYM ile AİHM’nin istatistikleri farklı başvuru ve karar süreçlerini kapsadığı için doğrudan toplanarak tek bir ihlal sayısına dönüştürülemiyor. Ancak iki mahkemenin verileri birlikte ele alındığında, Türkiye’de temel haklara ilişkin uyuşmazlıkların ulusal yargı mekanizmalarının yanında uluslararası denetim organlarının gündeminde de önemli bir yer tuttuğu görülüyor.

Bireysel başvuru hakkı, 2010 anayasa değişikliğinin ardından 23 Eylül 2012’de uygulanmaya başlandı. Düzenleme, yurttaşların temel hak ihlali iddialarını iç hukuk yollarını tükettikten sonra doğrudan AYM’ye taşıyabilmesini sağladı. Bu yönüyle bireysel başvuru, hak arama yollarının genişletilmesi bakımından önemli bir hukuki güvence oluşturdu. Bununla birlikte aradan geçen on dört yılda ortaya çıkan ihlal kararları, başvuru yolunun varlığı kadar, ihlallere neden olan uygulamaların giderilmesinin de belirleyici olduğunu gösteriyor.

Hak ihlali kararlarının ardından yeniden yargılama yapılması, tazminata hükmedilmesi veya ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması, bireysel başvuru sisteminin giderim yolları arasında bulunuyor. Ancak aynı tür ihlallerin tekrarlanması, yalnızca başvuruculara yönelik giderimlerle çözülemeyen yapısal sorunlara işaret edebiliyor. Bu nedenle AYM kararlarının alt derece mahkemelerince uygulanması, ihlale yol açan mevzuat ve uygulamaların gözden geçirilmesi, hakların korunmasında tazminat ödemeleri kadar önem taşıyor.

2026 yılının ilk on ayında ödenen 630 milyon 673 bin lira, merkezi bütçenin toplam harcamaları içinde sınırlı bir büyüklük oluşturuyor. Ancak bu tutarın toplumsal anlamı yalnızca bütçedeki payıyla ölçülemiyor. Her tazminat kararının arkasında, ihlal edildiği yargı kararıyla belirlenmiş bir hak ve bu ihlalin sonuçlarını yaşamış bir başvurucu bulunuyor. Kamu kaynaklarıyla karşılanan tazminatların varlığı, devletin hak ihlallerini gidermekle birlikte bunların yeniden yaşanmasını önleme sorumluluğunu da gündemde tutuyor.

Ortaya çıkan tablo, tazminat ödemelerinin azaltılmasıyla hak ihlallerinin azaltılmasının aynı şey olmadığını gösteriyor. Tazminat, gerçekleşmiş bir ihlalin giderilmesine hizmet ederken, hakların korunması ihlal doğmadan önce işleyen bir hukuk düzenini gerektiriyor. Yüz binlerce yurttaşın anayasal haklarını koruyabilmek için yüksek yargıya başvurmak zorunda kaldığı, on binlerce dosyada ihlal kararı verildiği bir ülkede asıl sorun, devletin ne kadar tazminat ödediği mi, yoksa yurttaşların haklarını korumak için neden bu kadar uzun bir hukuk mücadelesi vermek zorunda kaldığı mı?


  • NHA / BirGün – Mustafa Mert Bildircin, Gazete Pencere, Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru İstatistikleri 2026/1, T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2025 Yıllık Raporu, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi 2025 Kararların Uygulanması Raporu