back to top
Ana Sayfa Haberler AKP Devleti: İktidarın Devlete Yerleşmesi ve Demokratikleşmenin Sınırları

AKP Devleti: İktidarın Devlete Yerleşmesi ve Demokratikleşmenin Sınırları

Türkiye’de AKP’nin yirmi dört yıllık iktidarını yalnızca seçim başarıları, hükümet değişiklikleri ve siyasi liderlik üzerinden açıklamak, devletin kurumsal yapısında, sermaye ilişkilerinde ve toplumsal yaşamda meydana gelen dönüşümün önemli bir bölümünü gözden kaçırmak anlamına gelir. Çünkü bu dönemde değişen yalnızca ülkeyi yöneten siyasi kadrolar değil, siyasal iktidarın devletle kurduğu ilişkinin niteliğidir. Devletin kaynakları, kurumları ve karar mekanizmaları giderek iktidarın siyasal devamlılığıyla iç içe geçmiş; böylece bir partinin yönetim süresi, devletin işleyiş biçimini yeniden düzenleyen uzun bir tarihsel sürece dönüşmüştür.

Türkiye’de AKP iktidarını yalnızca yirmi dört yıldır ülkeyi yöneten bir siyasi partinin hikâyesi olarak okumak, yaşadığımız dönüşümün en önemli bölümünü gözden kaçırmak demektir. Çünkü mesele, bir partinin seçim kazanarak hükümet kurması ve devletin yürütme organını yönetmesi değildir. Asıl mesele, iktidarın zaman içinde devletin kurumlarıyla kurduğu ilişkinin niteliğini değiştirmesi; devletin imkânlarını kendi siyasal varlığının devamına bağlayan, toplumsal ve ekonomik dayanaklarını devletin işleyişine yerleştiren bir iktidar düzeni inşa etmesidir. Bugün AKP’yi yalnızca hükümet eden bir siyasi parti olarak görmememizin nedeni de budur.

Bir ülkede iktidar değişebilir. Hükümetler gelir, gider; bakanlar değişir, bürokratlar görevlerinden ayrılır, siyasi kadrolar yenilenir. Fakat devletin kurumsal hafızası, toplumsal ilişkileri ve ekonomik düzeni, seçim sonuçlarından çok daha uzun ömürlüdür. Demokratik bir düzende siyasal iktidar, devleti belirli bir süre yönetme yetkisini kullanırken devletin kurumları, farklı iktidarların görev yapabilmesini sağlayan hukuki sürekliliği temsil eder. İktidarın sınırı, kendisinden sonra gelecek iktidarın da aynı kurumsal güvenceler içinde yönetme yetkisini kullanabilmesini sağlamaktır.

Türkiye’de son yirmi dört yılda yaşanan dönüşüm, bu ilişkinin giderek tersine çevrilmesidir. Devlet, iktidarların değişmesini mümkün kılan ortak bir kurumsal zemin olmaktan uzaklaşırken siyasal iktidar, devletin kurumsal yapısına daha derinden yerleşti. Bir süre sonra devletin hangi kurallarla işleyeceği, hangi kurumların güçleneceği, hangi toplumsal kesimlerin kaynaklara erişeceği ve hangi ekonomik aktörlerin büyüyeceği soruları, kamusal yararın yanında iktidarın siyasal devamlılığıyla da ilişkilendirilmeye başlandı.

Burada sözünü ettiğimiz şey, yalnızca devlet kadrolarına partili isimlerin getirilmesi değildir. Bu, dönüşümün görünen yüzüdür. Daha derinde, devletin kaynaklarının, yetkilerinin, düzenleme kapasitesinin ve meşruiyet araçlarının belirli bir siyasal ve toplumsal düzenin devamını sağlayacak biçimde yeniden örgütlenmesi bulunmaktadır. Başka bir ifadeyle AKP, devleti yalnızca yönetmedi; devletin nasıl işleyeceğini, kimlerle ilişki kuracağını ve hangi çıkarları koruyacağını da dönüştürdü.

İktidara Gelmekle Devlete Yerleşmek Arasındaki Fark

AKP’nin 2002’de iktidara gelişi, Türkiye’nin yakın siyasi tarihinde önemli bir kırılmaydı. Ancak bu kırılmayı yalnızca seçim sonuçları, Avrupa Birliği süreci, ekonomik kriz sonrasında oluşan toplumsal tepki veya muhafazakâr siyasetin yükselişi üzerinden açıklamak yeterli değildir. AKP, başlangıçta kendisini eski devlet düzeninin karşısında, vesayetçi bürokrasiye karşı demokratikleşme iddiasıyla konumlandırdı. Bu iddianın toplumsal bir karşılığı da vardı. Devletin belirli ideolojik ve bürokratik çevreler tarafından kontrol edildiği düşüncesi, geniş kesimlerin siyasal beklentilerini biçimlendiriyordu.

İlk yıllarda Avrupa Birliği reformları, demokratikleşme söylemi ve askerî vesayetin geriletilmesi, iktidarın toplumsal meşruiyetini genişleten başlıca unsurlardı. Fakat burada gözden kaçırılmaması gereken bir ayrım bulunuyor: Bir devletin demokratikleşmesiyle devlet üzerindeki eski güç odaklarının tasfiye edilerek yerlerine yeni bir siyasal güç merkezinin yerleşmesi aynı şey değildir.

Eski vesayet ilişkilerinin geriletilmesi, kendiliğinden demokratik bir kurumsal düzen yaratmadı. Devletin yurttaş karşısındaki yetkilerini sınırlayan, iktidarı hukukla denetleyen ve kamu gücünü topluma karşı hesap verebilir kılan bir düzen kurulamadığında, boşalan alanın başka bir iktidar odağı tarafından doldurulması mümkündür. Türkiye’de yaşanan dönüşümün önemli bir bölümü bu çelişki üzerinden gelişti.

AKP, devletin eski güç odaklarıyla mücadele ederken devletin siyasal olarak tarafsızlaşmasını değil, giderek kendi siyasal projesiyle uyumlu bir devlet düzeninin kurulmasını önceleyen bir çizgiye yöneldi. Böylece vesayete karşı çıkış, zamanla başka bir vesayet ilişkisinin kurulmasına elverişli bir zemine dönüştü.

Devletin Yeni Sahipleri ve İktidarın Yeni İhtiyaçları

2007–2011 dönemi, bu dönüşümün belirginleştiği yıllardı. Askerî vesayetin geriletilmesi, yüksek yargı üzerindeki mücadelenin sonuçları ve bürokrasinin eski güç ilişkilerinden uzaklaştırılması, iktidarın önündeki kurumsal engelleri önemli ölçüde azalttı. Fakat devletin demokratik denetim altına alınmasıyla iktidarın denetimindeki bir yapıya dönüşmesi arasındaki ayrım giderek belirsizleşti.

Bu süreçte bir başka önemli değişim daha yaşandı: Devletin ekonomik kaynaklarıyla iktidarın toplumsal dayanakları arasında yeni bir ilişki kuruldu. Kamu ihaleleri, özelleştirmeler, imar kararları, kamu arazileri, vergi düzenlemeleri, teşvikler ve kamu-özel işbirliği projeleri, yalnızca ekonomik kalkınmanın araçları olmaktan çıkarak sermayenin hangi kesimlerde birikeceğini, hangi şirketlerin büyüyeceğini ve hangi iş çevrelerinin siyasal karar mekanizmalarına yaklaşacağını etkileyen araçlara dönüştü.

Burada basitçe yandaş zenginleştirme politikasından söz etmiyoruz. Daha kapsamlı bir mekanizmadan bahsediyoruz. Devlet, belirli sermaye gruplarının büyümesine imkân sağlayan kararlar alırken büyüyen bu sermaye de iktidarın ekonomik, siyasal ve iletişim kapasitesini güçlendiren bir dayanak oluşturdu. Böylece karşılıklı olarak birbirini besleyen bir ilişki ortaya çıktı: İktidarın kararları sermaye birikimini etkilerken sermayenin büyümesi de iktidarın hareket alanını genişletti. İktidarın ihtiyaç duyduğu medya, finansman, istihdam ağları ve toplumsal nüfuz, bu ekonomik ilişkiler üzerinden yeniden üretildi.

Berk Esen ve Şebnem Gümüşçü’nün Türkiye’deki rekabetçi otoriterleşme üzerine çalışmaları, devlet kurumlarının siyasal rekabet içindeki konumunu anlamak bakımından önemli bir çerçeve sunuyor. Devlet-sermaye ilişkileri üzerine yapılan diğer araştırmalar da kamu ihaleleri, özelleştirmeler, düzenleyici kurumlar ve mali kaynakların dağıtımı üzerinden siyasal iktidarla ekonomik aktörler arasında kurulabilen ilişkilerin önemine dikkat çekiyor.

Bu noktada devletin dönüşümü yalnızca siyasal kadroların değişmesiyle açıklanamaz. Çünkü devletin ekonomik kararları, toplumdaki sınıfsal ilişkileri de yeniden biçimlendirir. Bir sermaye grubunun büyümesi, yalnızca o şirketin bilançosundaki artış değildir; aynı zamanda işçi çalıştırma, medya üzerinde etki kurma, siyasal ilişkiler geliştirme ve toplumsal kaynaklara erişme kapasitesinin genişlemesidir. Dolayısıyla ekonomik iktidarla siyasal iktidar arasındaki sınır giderek geçirgenleşir.

2013: İktidarın Kendi Toplumsal Sınırlarıyla Karşılaşması

Gezi direnişi, bu yeni iktidar mimarisinin karşılaştığı en önemli toplumsal eşiklerden biriydi. Çünkü Gezi, yalnızca bir parkın korunması için ortaya çıkmış bir itiraz değildi. Farklı toplumsal kesimlerin yaşam biçimlerine, kent üzerindeki tasarruf yetkisine, siyasal kararların alınış biçimine ve iktidarın giderek genişleyen müdahale alanına karşı geliştirdiği ortak bir itirazdı.

İktidarın Gezi karşısındaki tutumu, kendi meşruiyetini nasıl tanımladığını da görünür kıldı. Seçimlerde elde edilen çoğunluğun, toplumun bütün kesimleri adına geniş bir karar verme yetkisi sağladığı anlayışı öne çıktı. Oysa demokrasi, yalnızca çoğunluğun yönetme hakkından ibaret değildir. Azınlığın itiraz edebilmesi, yurttaşın kamusal alanı savunabilmesi, iktidarın kararlarına karşı çıkabilmesi ve yönetenlerin kendi yetkilerinin sınırlarını kabul etmesi de demokrasinin kurucu unsurlarıdır.

Ardından 17–25 Aralık süreci geldi. İktidarın geçmişte birlikte hareket ettiği Gülen yapılanmasıyla yaşadığı kopuş, devletin hangi kadrolar tarafından ve hangi ilişkiler üzerinden yönetildiği sorusunu daha görünür hâle getirdi. Bir dönem devletin farklı kurumlarında birlikte hareket eden güçler, iktidar mücadelesinin karşıt taraflarına dönüştü. Bu çatışma, devletin kurumsal bağımsızlığından çok, devlet içindeki güç ilişkilerinin kimin denetiminde olacağına ilişkin bir mücadele olarak şekillendi.

Burada önemli olan, iktidarın devletle kurduğu ilişkinin artık yalnızca eski bürokratik vesayetle mücadele üzerinden açıklanamayacak hâle gelmesiydi. Devletin içindeki kadrolar, kurumlar ve yetkiler, siyasal iktidar mücadelesinin doğrudan konusu olmuştu.

15 Temmuz ve Olağanüstünün Kalıcılaşması

15 Temmuz 2016 darbe girişimi, Türkiye’nin yakın tarihindeki en ağır kırılmalardan biriydi. Darbe girişiminin ardından ilan edilen olağanüstü hâl, devletin yeniden yapılandırılması açısından belirleyici bir döneme dönüştü. Darbeye karışanların hukuk içinde soruşturulması ve devletin silahlı bir yapılanmanın müdahalesinden korunması gerekliydi. Ancak bu süreçte alınan önlemlerin kapsamı, olağanüstü yönetim araçlarının sınırları ve bunların devletin kurumsal yapısı üzerindeki kalıcı etkileri de önemli bir tartışma konusu oldu.

Kamu görevinden çıkarmalar, kurumsal tasfiyeler, kayyum uygulamaları, yargı ve idare üzerindeki yürütme etkisinin artması, devletin kendi iç denge mekanizmalarını daha da zayıflattı. Olağanüstü hâl, yalnızca olağanüstü bir tehdide karşı alınmış geçici tedbirler bütünü olarak kalmadı; devletin nasıl yönetileceğine ilişkin yeni bir siyasal anlayışın yerleşmesine de zemin hazırladı.

2017 anayasa değişikliği ve 2018’de yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, bu dönüşümün kurumsallaşmasında belirleyici bir aşama oldu. Parlamenter sistemde bulunan güvenoyu ve gensoru gibi yürütmeyi denetleme araçları kaldırılırken yürütme yetkisi Cumhurbaşkanlığı makamında toplandı. Bakanlıkların, üst düzey bürokrasinin ve çeşitli kamu kurumlarının örgütlenmesi yeniden düzenlendi. Meclisin yürütme üzerindeki denetim araçları değişti; yasama ile yürütme arasındaki denge önemli ölçüde yeniden biçimlendi.

Bu değişiklik, yalnızca bir yönetim sistemi değişikliği değildi. Devletin karar alma mekanizmasının merkezîleştirilmesi, iktidarın devletin bütün kurumlarıyla kurduğu ilişkinin de yeniden tanımlanması anlamına geliyordu. Devletin farklı organları arasındaki yetki ve sorumluluk paylaşımından çok, tek bir siyasal merkezde yoğunlaşan yürütme yetkisi öne çıktı.

Bu nedenle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ni yalnızca parlamenter sistemin yerine getirilmiş bir idari model olarak değerlendirmek eksik kalır. Sistem, önceki yıllarda oluşan siyasal ve kurumsal güç ilişkilerinin yeni bir anayasal biçime kavuşması olarak da okunmalıdır. Önce devlet içindeki güç dengeleri değişti, ardından bu değişim yeni bir anayasal ve idari çerçeveye yerleştirildi.

Devletin Toplumsal Alanı Kuşatması

Devletin iktidarla bütünleşmesi yalnızca Ankara’daki karar mekanizmalarında gerçekleşmedi. Yerel yönetimlerden üniversitelere, eğitim kurumlarından medya kuruluşlarına, meslek örgütlerinden sivil toplum kuruluşlarına kadar uzanan geniş bir alanda iktidarın siyasal ve ideolojik etkisi arttı.

Üniversiteler, bilimsel özerklikleri kadar yönetimlerinin hangi siyasal iradeyle ilişki içinde olduğu üzerinden de tartışılır hâle geldi. Yargının bağımsızlığı ve yurttaşın iktidar karşısında başvurabileceği hukuki güvencelerin yeterliliği sürekli tartışma konusu oldu. Medya sahipliği ile kamu kaynaklarının dağıtımı arasındaki ilişkiler, haber alma hakkının ekonomik ve siyasal baskılardan nasıl korunacağı sorusunu gündeme taşıdı. Kamu kurumlarında ise liyakat, uzmanlık ve kurumsal hafızanın yanında siyasal sadakatin ne ölçüde belirleyici olduğu tartışmaları yoğunlaştı.

Bunların her biri tek başına bir demokratik gerileme başlığı olarak incelenebilir. Ancak birlikte ele alındıklarında daha kapsamlı bir dönüşümü gösterirler: Devletin toplumun farklı kesimleri arasında ortak bir yaşam düzeni kurma işleviyle, siyasal iktidarın toplumsal yaşam üzerindeki denetimini genişletme eğilimi arasındaki gerilim belirginleşmiştir.

Üstelik bu dönüşüm yalnızca baskı ve yasaklarla gerçekleşmedi. Sosyal yardımlar, kamu istihdamı, eğitim ve sağlık hizmetleri, belediye kaynakları, kamu ihaleleri ve çeşitli ekonomik destekler üzerinden geniş bir bağımlılık ilişkisi de oluşabildi. İnsanların kamusal kaynaklara erişimi, eşit yurttaşlık hakkının kullanılması ile iktidarın kurduğu dağıtım mekanizmaları arasındaki ilişki bakımından yeni sorular doğurdu.

Burada önemli bir ayrım bulunuyor. Sosyal devlet, yurttaşına haklarını tanır ve bu hakların kullanımını siyasal tercihlerden bağımsız olarak güvence altına alır. Siyasal bağlılığa dayanan yardım ilişkisi ise yurttaşın ihtiyacını bir lütfa dönüştürebilir. Birincisinde insan hakkını talep eder; ikincisinde yardımın devam etmesi için kendisini yardım dağıtan siyasal iradeye karşı borçlu hissedebilir.

Böylece devletin yurttaşla kurduğu ilişki de değişir. Hak sahibi yurttaşın yerini, ihtiyaçları üzerinden yönetilen toplumsal kesimlerin alması tehlikesi ortaya çıkar. Devletin sunduğu imkânlar, eşit yurttaşlık ilişkisinin güvencesi olmaktan uzaklaştığı ölçüde siyasal bağlılık üretebilen araçlara dönüşebilir.

İktidarın Devamlılığını Sağlayan İlişkiler

AKP iktidarının yirmi dört yıldır devam etmesini yalnızca Recep Tayyip Erdoğan’ın liderliği, muhalefetin hataları, seçim stratejileri veya seçmen davranışlarıyla açıklamak mümkün değildir. Bunların elbette önemli payı vardır. Ancak asıl mesele, iktidarın kendisini yeniden üretebileceği toplumsal, ekonomik ve kurumsal ilişkiler ağı kurmuş olmasıdır.

Bu ağın merkezinde siyasal iktidar bulunuyor. Fakat çevresinde yalnızca parti örgütü yok. Kamu kaynaklarıyla büyüyen sermaye çevreleri, kamu ihaleleriyle güç kazanan şirketler, medya kuruluşları, bürokratik kadrolar, çeşitli dinî ve toplumsal ağlar, yerel ekonomik ilişkiler ve devlet kaynaklarına erişim üzerinden biçimlenen çıkar birliktelikleri de bu yapının parçalarını oluşturuyor.

Bunların hepsinin aynı ideolojiye sahip olduğunu veya her zaman aynı çıkarı paylaştığını düşünmek doğru olmaz. Aralarında rekabetler, çatışmalar ve dönemsel ayrışmalar vardır. Ancak mevcut düzenin devamından ekonomik veya siyasal yarar sağlayan kesimlerin bir bölümü, iktidarın değişmesini kendi konumları açısından bir risk olarak değerlendirebilir.

İktidarın kurduğu düzenin önemli özelliklerinden biri burada ortaya çıkıyor: Siyasal iktidarın devamlılığı, yalnızca seçmenin desteğine değil, bu devamlılıktan beslenen ilişkilerin korunmasına da bağlanıyor.

Dolayısıyla AKP’nin iktidarını bir partinin seçim başarısından daha geniş bir çerçevede değerlendirmek gerekiyor. Karşımızda yalnızca bir siyasi parti değil, devlet kaynaklarıyla, sermaye birikimiyle, bürokratik kadrolarla ve toplumsal bağımlılık ilişkileriyle birbirine bağlanmış bir iktidar düzeni bulunuyor.

Bu nedenle hükümet değişikliğini, devletin kurumsal yapısının değişmesiyle eş anlamlı kabul edemeyiz.

AKP İktidarının İçindeki Çelişki

Burada bir başka önemli nokta var: AKP’nin inşa ettiği düzen, dışarıdan bakıldığında son derece merkezî ve güçlü görünse de kendi içinde ciddi çelişkiler taşıyor.

Devletin karar alma mekanizmalarının tek merkezde toplanması, kısa vadede iktidarın hareket kabiliyetini artırabilir. Fakat aynı zamanda farklı kurumların kendi uzmanlıklarıyla karar üretme kapasitesini zayıflatabilir. Bağımsız denetim mekanizmalarının etkisizleşmesi, yanlış kararların düzeltilmesini zorlaştırır. Liyakat yerine sadakatin öne çıkması, kurumsal hafızayı aşındırır. Ekonomik kararların siyasal ihtiyaçlarla iç içe geçmesi ise kaynak dağılımında verimlilikten çok siyasal önceliklerin belirleyici olmasına yol açabilir.

Bir süre sonra devlet, kendi gücünü artırmak amacıyla zayıflattığı kurumsal mekanizmalara yeniden ihtiyaç duymaya başlar.

Ekonomik kriz karşısında güven veren bağımsız kurumlara, toplumsal huzursuzluk karşısında güvenilir hukuka, uluslararası ilişkilerde öngörülebilirliğe ve kamu yönetiminde uzmanlığa ihtiyaç vardır. Fakat iktidar, kendi denetimini artırmak için bu mekanizmaların özerkliğini daralttığında ihtiyaç duyduğu kurumsal kapasiteyi de aşındırabilir.

Bu, merkezîleşmiş iktidarın temel çelişkilerinden biridir: Her şeyi denetlemek isteyen bir siyasal yapı, zamanla denetlediği kurumların sağlıklı işleyebilme yeteneğini de zayıflatabilir.

Nitekim iktidarın devletle özdeşleşmesi, devleti her bakımdan güçlü kılmaz. Tam tersine, devletin kurumsal gücünü tek bir siyasal merkezin gücüne bağımlı hâle getirebilir. Kurumlar kişilere, kurallar siyasal tercihlere, kamu yararı ise iktidarın ihtiyaçlarına göre biçimlenmeye başladığında ortaya çıkan şey, güçlü bir kurumsal devlet olmaktan çok güçlü bir iktidar merkezidir.

Muhalefetin Önündeki Asıl Mesele

Bütün bunlar bizi kaçınılmaz bir soruya götürüyor: Yarın AKP iktidarı değiştiğinde ne değişmiş olacak?

Eğer mesele yalnızca hükümetin değişmesi, bakanlıkların başka isimlere verilmesi, bürokrasinin yeniden düzenlenmesi ve devletin mevcut imkânlarının yeni bir siyasi kadronun kullanımına açılması olarak görülürse yirmi dört yılda oluşmuş yapısal sorunlar yerinde kalacaktır.

Çünkü devletin partiyle özdeşleşmesinden doğan sorun, devletin başka bir partiyle özdeşleştirilmesiyle çözülemez.

Türkiye’nin ihtiyacı, yalnızca AKP’nin yerine başka bir siyasi iktidarın gelmesi değil, siyasal iktidarın devlet üzerindeki yetkilerinin demokratik ve hukuki sınırlarının yeniden kurulmasıdır. Yargının bağımsızlığı, Meclisin denetim yetkisi, kamu yönetiminde liyakat, Sayıştay denetimi, kamu ihalelerinde şeffaflık, düzenleyici kurumların özerkliği, üniversitelerin bilimsel özgürlüğü ve medyanın bağımsızlığı, bir sonraki hükümetin iyi niyetine bırakılabilecek meseleler değildir. Bunlar, hiçbir iktidarın kendi takdirine göre genişletip daraltamayacağı kurumsal güvenceler olmalıdır.

Dahası, ekonomik ilişkiler de bu dönüşümün dışında düşünülemez. Kamu kaynaklarıyla büyümüş sermaye gruplarının devlet üzerindeki ayrıcalıklı konumları, yalnızca şirketlerin sahiplerini değiştirerek ortadan kaldırılamaz. Kamu kaynaklarının kimlere, hangi ölçütlerle ve hangi toplumsal yarar karşılığında aktarıldığı sorgulanmalıdır. Devletin ekonomik kararları, belirli sermaye çevrelerinin birikim ihtiyacına göre değil, toplumun ortak ihtiyaçları gözetilerek düzenlenmelidir.

Aksi hâlde iktidar değişir, fakat iktidarın beslendiği ilişkiler değişmeden kalır. Bir dönem devletin imkânlarından yararlananlar yerlerini başkalarına bırakır; ancak devleti siyasal ve ekonomik çıkar dağıtım mekanizmasına dönüştüren anlayış varlığını sürdürür.

Bu yüzden muhalefetin önündeki mesele yalnızca AKP’yi eleştirmek veya seçim kazanmak değildir. Aynı zamanda AKP döneminde devlet içinde oluşmuş ilişkilerin nasıl dönüştürüleceğini, hangi kurumların nasıl bağımsızlaştırılacağını ve kamu gücünün hangi demokratik ilkelerle yeniden sınırlandırılacağını ortaya koymaktır.

Devleti Geri Almak Değil, Devleti Yeniden Kurmak

Yirmi dört yılın sonunda Türkiye’nin karşı karşıya olduğu sorun, bir partinin devletin başında uzun süre kalmış olmasıyla sınırlı değildir. Daha temel sorun, siyasal iktidarın devamlılığıyla devletin kurumsal devamlılığının giderek özdeşleştirilmesidir.

Bu özdeşleşme, iktidara yöneltilen her itirazın devlete yöneltilmiş bir itiraz gibi sunulmasını da kolaylaştırıyor. Oysa devlet ile hükümet aynı şey değildir. Hükümet eleştirilebilir, seçimlerle değiştirilebilir ve demokratik denetime tabi tutulabilir. Devletin kurumları ise herhangi bir partinin mülkü değildir. Yurttaşların ortak yaşamını güvence altına almak için vardır.

AKP’nin yirmi dört yıllık hikâyesini bu açıdan okuduğumuzda karşımıza yalnızca uzun süre iktidarda kalmış bir siyasi hareket çıkmıyor. Kendi toplumsal dayanaklarını, ekonomik ilişkilerini, bürokratik kadrolarını ve siyasal meşruiyet araçlarını devletin işleyişine yerleştirmiş bir iktidar biçimi çıkıyor.

Belki de bu nedenle bugün Türkiye’de iktidar değişikliğini konuşurken asıl soruyu henüz yeterince sormuyoruz: AKP gittiğinde geride nasıl bir devlet kalacak?

Çünkü devletin kurumları uzun yıllar boyunca belirli bir siyasi iktidarın ihtiyaçları doğrultusunda yeniden biçimlendirilmişse o iktidarın ayrılmasıyla kurumların kendiliğinden eski işlevlerine dönmesini bekleyemeyiz. Devletin hafızası, bürokrasinin ilişkileri, sermayenin birikim kanalları, yargının işleyiş alışkanlıkları ve toplumsal bağımlılık ağları bir seçim gecesinde ortadan kalkmaz.

Bir ülkenin demokratikleşmesi, yalnızca iktidarın el değiştirmesi değil, iktidarın elinde biriken gücün yeniden topluma ve kurumlara dağıtılmasıdır.

Yirmi dört yılın ortaya koyduğu temel ayrım da burada bulunuyor: Devleti ele geçirmekle devleti yönetmek, devleti yönetmekle de onu bir partinin siyasal varlığının devamına bağlamak aynı şey değildir. Türkiye’nin ihtiyacı, bir başka siyasi hareketin devletin yeni sahibi olması değil, devletin hiçbir siyasi hareketin mülküne dönüşemeyeceği demokratik bir düzenin kurulmasıdır.

Çünkü devlet, bir partinin baba ocağı, bir liderin kişisel mülkü, bir sermaye grubunun yatırım alanı ya da bir ideolojinin topluma biçim verme aracı değildir. Devlet, farklılıklarıyla birlikte yaşayan insanların ortak hayatını güvence altına alan kamusal yapıdır.

İktidarın değişmesi siyasetin sonucudur. Devletin demokratikleşmesi ise daha uzun ve kapsamlı bir toplumsal dönüşüm gerektirir. Birincisi seçimle gerçekleşebilir; ikincisi için seçim kazanmak tek başına yeterli değildir.

Türkiye’nin önündeki asıl soru, bundan sonra devleti kimin yöneteceğiyle sınırlı değildir. Devletin hangi kurallarla yönetileceği, bu kuralları kimin denetleyeceği ve yurttaşların devlet karşısında hangi güvencelere sahip olacağı da aynı ölçüde önemlidir.

Çünkü bir ülkede iktidarın değişebilmesi demokrasinin koşullarından biridir; fakat hiçbir iktidarın devleti kendisine ait kılamaması, demokrasinin kalıcı güvencesidir.


Kaynakça

  1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. 1982 Anayasası; özellikle 2017 tarihli 6771 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ve ilgili anayasa değişiklikleri.
  2. Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu. Turkey – Opinion on the Amendments to the Constitution Adopted by the Grand National Assembly on 21 January 2017 and to Be Submitted to a National Referendum on 16 April 2017. CDL-AD(2017)005, 2017.
  3. Berk Esen ve Şebnem Gümüşçü. “Rising Competitive Authoritarianism in Turkey.” Third World Quarterly, 37(9), 2016, s. 1581–1606.
  4. Şebnem Gümüşçü. “The Emerging Predominant Party System in Turkey.” Government and Opposition, 48(2), 2013, s. 223–244.
  5. Ziya Öniş. “The Triumph of Conservative Globalism: The Political Economy of the AKP Era.” Turkish Studies, 13(2), 2012, s. 135–152.
  6. Ayşe Buğra ve Osman Savaşkan. New Capitalism in Turkey: The Relationship Between Politics, Religion and Business. Edward Elgar Publishing, 2014.
  7. Ayşe Buğra ve Çağlar Keyder (der.). Social Policy in a Changing Turkey: Institutions, Society and Politics. Edward Elgar Publishing, 2013.
  8. Avrupa Komisyonu. Türkiye 2024 Raporu. Avrupa Birliği Genişleme Paketi kapsamında yayımlanan ülke raporu, 2024.
  9. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi. Alparslan Altan/Türkiye ve Baş/Türkiye kararları; 15 Temmuz sonrasındaki yargısal işlemler ve kişi özgürlüğü güvenceleri bakımından.
  10. Türkiye Büyük Millet Meclisi. 15 Temmuz 2016 sonrasında çıkarılan olağanüstü hâl kanun hükmünde kararnameleri, bunların kanunlaşma süreçleri ve ilgili yasama belgeleri.
  11. Sayıştay Başkanlığı. Genel Uygunluk Bildirimleri ve Kamu İdareleri Denetim Raporları; kamu kaynaklarının kullanımı, mali denetim ve hesap verebilirlik bakımından.
  12. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Türkiye İstatistik Kurumu ve Kamu İhale Kurumu. İlgili dönemlerin ekonomik göstergeleri, gelir dağılımı istatistikleri ve kamu alımlarına ilişkin kurumsal veriler.