Türkiye’nin ihracatı 285,6 milyar dolara ulaşırken dünya ticaretindeki payı geriliyor, satılan ürün miktarı azalıyor. Yüksek enflasyon, üretim maliyetleri, finansman güçlükleri ve Çin başta olmak üzere Asya ülkeleriyle artan rekabet, özellikle emek yoğun sanayiyi zorluyor. İhracat rakamlarındaki büyüme ile üretimin gerçek durumu arasındaki fark, Türkiye ekonomisinin yapısal sorunlarını yeniden gündeme taşıyor.
Türkiye ekonomisinde ihracat rekorları ile sanayinin yaşadığı güçlükler arasındaki farklılık giderek belirginleşiyor. Ekim ayında ihracat geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 8,1 artarak 25,9 milyar dolara, son 12 aylık ihracat ise 285,6 milyar dolara ulaştı. Ancak aynı dönemde ihraç edilen ürün miktarı yüzde 1,7, yılın ilk on ayında ise yüzde 2,1 azaldı. Başka bir ifadeyle Türkiye, dış pazarlara değer olarak daha fazla mal satarken miktar olarak daha az ürün ihraç etti. Bu durum, ihracat gelirindeki yükselişin üretim hacmindeki büyümeyle aynı anlama gelmediğini ortaya koyuyor.
Dünya ticaretindeki gelişmeler de benzer bir tabloya işaret ediyor. Türkiye’nin küresel mal ihracatından aldığı pay 2023 yılında yaklaşık yüzde 1,07 düzeyindeyken 2025 sonunda yüzde 1,04’e geriledi. İhracat rekabetçiliğine ilişkin 2026 tarihli araştırmada ise payın yüzde 0,98’e kadar düştüğü belirtiliyor. Son rakamın dönemsel niteliği nedeniyle yıllık verilerle doğrudan karşılaştırılması dikkat gerektirse de Türkiye’nin dünya pazarlarındaki büyümeye aynı hızda katılamadığı yönündeki bulguları güçlendiriyor.
Maliyet Artıyor, Rekabet Gücü Zayıflıyor
İhracatçı işletmelerin karşılaştığı temel sorunların başında üretim maliyetleri geliyor. Yüksek enflasyon nedeniyle ücretler, enerji, kira ve diğer işletme giderleri artarken döviz kurunun aynı ölçüde yükselmemesi, dış pazarlara satış yapan işletmelerin fiyat rekabetini güçleştiriyor. Özellikle tekstil, hazır giyim, deri ve ayakkabı gibi emek yoğun sektörlerde maliyet baskısı daha belirgin hissediliyor.
Ancak sorunu yalnızca döviz kuru ile açıklamak yeterli değil. Türkiye sanayisinin önemli bir bölümü ithal enerjiye, ara mallarına ve dışarıdan sağlanan teknolojiye bağımlı. Bu yapı, döviz kurundaki artışın ihracatçıya sağlayabileceği fiyat avantajını ithal girdilerin pahalanmasıyla sınırlandırıyor. Yüksek faizler de işletmelerin yatırım ve işletme sermayesine erişimini güçleştiriyor. Böylece üretici, bir yandan dış pazarda düşük fiyatla rekabet etmeye çalışırken diğer yandan artan maliyetlerini karşılamak zorunda kalıyor.
Sektörler arasındaki farklılıklar bu baskının eşit dağılmadığını gösteriyor. Ekim ayında otomotiv ihracatı 4 milyar doları aşarken hazır giyim ihracatı yüzde 14,4 geriledi. Orta ve yüksek teknolojili bazı sektörlerde ihracat artışı sürerken, emek yoğun üretim alanlarında yaşanan kayıplar, sanayinin bütününde aynı gelişmenin yaşanmadığını ortaya koyuyor.
Çin Baskısı Ve Avrupa Pazarındaki Yeni Koşullar
Türkiye’nin rekabet gücünü etkileyen dış gelişmelerin başında Çin ve diğer Asya ülkelerinin üretim kapasitesi geliyor. Büyük ölçekli üretim, teknoloji yatırımları ve gelişmiş tedarik zincirleri, bu ülkelerin uluslararası pazarlarda fiyat ve teslimat avantajı elde etmesini sağlıyor. Türkiye’nin geleneksel olarak güçlü olduğu bazı sektörlerde ise yüksek maliyetler nedeniyle bu rekabete karşı koymak giderek zorlaşıyor.
Avrupa Birliği’nin sanayi üretimini kendi sınırları içinde güçlendirmeye yönelik politikaları da Türkiye açısından yeni bir belirsizlik oluşturuyor. Avrupa pazarına yakınlığı ve Gümrük Birliği ilişkisi Türkiye için önemli avantajlar sağlasa da Avrupa’da geliştirilen yerli üretim, kamu alımları ve stratejik sektör destekleri, Türkiye’deki üreticilerin gelecekteki pazar koşullarını etkileyebilir. Özellikle Made in EU yaklaşımının kapsamı ve Türkiye’deki üretimin bu düzenlemelerde nasıl değerlendirileceği, ihracatçıların yakından izlediği başlıklar arasında bulunuyor.
Rekorun Ardındaki Dış Ticaret Açığı
İhracattaki artışa rağmen Türkiye’nin ithalat gereksinimi yüksek düzeyde sürüyor. Yılın ilk on ayında 236,8 milyar dolarlık ihracata karşılık 314,5 milyar dolarlık ithalat yapıldı. Dış ticaret açığı 77,7 milyar dolara ulaştı. Bu tablo, ihracatın büyümesinin tek başına dış ticaret dengesini iyileştirmeye yetmediğini gösteriyor.
İhracatın ne kadar arttığı kadar, hangi ürünlerin hangi girdilerle üretildiği ve yaratılan değerin ne kadarının ülke içinde kaldığı da önem taşıyor. İthal girdilere bağımlı üretim yapısında dış satışların artması, bazı sektörlerde ithalat gereksinimini de artırabiliyor. Üretim teknolojisinin geliştirilmesi, yerli ara malı kapasitesinin güçlendirilmesi ve verimlilik artışı sağlanmadan yalnızca ihracat tutarına dayalı bir başarı değerlendirmesi, ekonominin bütününü açıklamakta yetersiz kalıyor.
Üretimde yaşanan baskının toplumsal sonuçları ise işletmelerin bilançolarıyla sınırlı değil. Siparişlerin azalması, üretim kapasitesinin daralması ve finansman güçlükleri, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerde çalışanların iş güvencesini de etkiliyor. İhracatın büyüdüğü bir ekonomide bazı sektörlerin küçülmesi, büyümenin yarattığı olanakların işletmeler ve çalışanlar arasında eşit dağılmadığını gösteriyor.
Türkiye’nin önündeki sorun yalnızca daha fazla ihracat yapmak değil; dünya pazarlarında kalıcı rekabet gücü oluşturabilecek, teknolojik kapasitesini geliştirebilecek ve üretimin yarattığı değeri toplumun daha geniş kesimlerine taşıyabilecek bir sanayi yapısı kurmak. İhracat rekorları açıklanırken satılan ürün miktarı azalıyor, bazı sektörler pazar kaybediyor ve dış ticaret açığı sürüyorsa, ekonomideki başarının ölçüsü yalnızca kaç milyar dolarlık mal satıldığı olabilir mi?
- NHA / DW Türkçe, Türkiye İhracatçılar Meclisi, PwC Türkiye, Ticaret Bakanlığı, Dünya Ticaret Örgütü, Dünya Gazetesi, Anadolu Ajansı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
