Yemen’den Suriye’ye, Irak’tan Lübnan’a uzanan yeni düzenin arkasında yalnızca petrol, limanlar ve ticaret yolları değil, İsrail’in güvenliği de bulunuyor. Ancak silahlı örgütlerin tasfiyesi ya da devlet yapılarına alınması, ne demokrasinin geleceği ne de Kürt sorununun çözüleceği anlamına geliyor.
Ortadoğu’nun tarihine yalnızca savaşların, işgallerin, darbelerin ve yıkılan iktidarların tarihi olarak bakıldığında, olup bitenlerin önemli bir bölümü karanlıkta kalır. Çünkü bu coğrafyada savaşlar yalnızca toprak kazanmak, hükümetleri devirmek ya da sınırları değiştirmek için yapılmaz. Bazen bir devletin parçalanması, bazen silahlı bir örgütün büyütülmesi, bazen de yıllarca düşman ilan edilen bir hareketin devletin merkezine yerleştirilmesi aynı tarihsel sürecin birbirinden farklı aşamaları olabilir. Dün ortadan kaldırılması gereken bir tehdit olarak gösterilenlerin bugün diplomatik görüşme masalarında devlet adına söz söyleyebilecek aktörler hâline gelmesi, uluslararası siyasetin değişmeyen ahlaki ölçülerle değil, değişen güç ilişkileriyle yürütüldüğünü gösterir.
Ortadoğu’da son yıllarda yaşanan gelişmelere bu açıdan bakıldığında, birbirinden uzak görünen olayların arasında dikkat çekici bir yakınlık beliriyor. Afganistan’da Taliban’ın yeniden devlet iktidarına yerleşmesi, Suriye’de Heyet Tahrir eş-Şam’ın (HTŞ) Şam yönetimini ele geçirmesi, Suriye Demokratik Güçlerinin (SDG) merkezi devletin askerî ve idari yapısına katılması yönündeki düzenlemeler, Irak’ta devlet otoritesinin dışında hareket edebilen silahlı güçlerin sınırlandırılmaya çalışılması, PKK’nin silahlı varlığının sona erdirilmesine yönelik süreç ve Lübnan’da Hizbullah’ın silahları üzerinde yoğunlaşan baskılar, aynı soruyu gündeme getiriyor: Ortadoğu’da silahlı örgütlerin dönemi kapanırken onların yerine daha güçlü devletler mi kuruluyor, yoksa silahlı güçler devletin içine alınarak yeni bir egemenlik düzeni mi oluşturuluyor?
Bu sorunun yanıtını yalnızca petrol kuyularında, doğal gaz hatlarında, limanlarda ve ticaret koridorlarında aramak yeterli değildir. Çünkü Ortadoğu’da Batılı güçlerin uzun yıllardır izlediği siyasetin önemli dayanaklarından biri de İsrail’in güvenliğidir. Washington’un bölgeye ilişkin askerî ve diplomatik hesaplarında İsrail’in güvenliği, yalnızca bir müttefikin korunması meselesi olarak değil, bölgesel güç dengelerinin düzenlenmesinde belirleyici bir stratejik öncelik olarak yer alır. Bu nedenle devlet dışındaki silahlı güçlerin tasfiyesi, silahsızlandırılması ya da merkezi devletlerin denetimine alınması tartışılırken, bu yapıların İsrail’e karşı oluşturduğu veya oluşturabileceği askerî tehdidin de hesaba katılması gerekir.
Ortadoğu’da yeniden düzenlenen yalnızca devletlerin sınırları değildir. Silahın kimin elinde bulunacağı, hangi güçlerin bağımsız askerî hareket yeteneğini koruyacağı, hangi devletlerin güçlendirileceği ve hangilerinin sınırlandırılacağı da yeniden belirlenmeye çalışılıyor. Fakat bu düzenlemenin en büyük çelişkisi, güvenlik adına yürütülen süreçlerin halkların özgürlüğünü, demokratik haklarını ve tarihsel sorunlarının çözümünü kendiliğinden güvence altına almamasıdır.
Yemen: Yenilemeyen Bir Hareketin Devletle İmtihanı
Yemen’de Husiler, Eylül 2014’te başkent Sana’yı ele geçirdiklerinde, bölgedeki güçlerin önemli bir bölümü bunun geçici bir askerî başarı olduğunu düşünüyordu. Suudi Arabistan öncülüğündeki askerî müdahalenin başladığı Mart 2015’ten itibaren de Husi hareketinin kısa sürede yenilgiye uğratılabileceği hesaplandı. Ancak aradan geçen yıllar, askerî üstünlük ile siyasal egemenlik arasında her zaman doğrusal bir ilişki bulunmadığını gösterdi.
Suudi Arabistan’ın sahip olduğu ekonomik olanaklar, gelişmiş silah sistemleri ve uluslararası destek, Husileri ortadan kaldırmaya yetmedi. Bombardımanlar şehirleri yıktı, altyapıyı tahrip etti, milyonlarca insanı açlık, yoksulluk ve göçle karşı karşıya bıraktı. Fakat savaşın bütün ağırlığına rağmen Husi hareketi yalnızca askerî varlığını korumakla kalmadı; denetlediği bölgelerde yönetim kurumları oluşturarak devletin bazı temel işlevlerini de üstlendi. Böylece başlangıçta silahlı bir hareket olarak ortaya çıkan yapı, zamanla kendisine bağlı askerî, ekonomik ve idari mekanizmalarla fiilî bir iktidara dönüştü.
Burada tarihin sık sık karşımıza çıkardığı bir çelişki bulunuyor. Devleti ele geçirmek isteyen bir hareket, devletin dışında kaldığı sürece onun karşısındaki silahlı güç olarak tanımlanır. Fakat aynı hareket vergi toplamaya, mahkemeler kurmaya, sınırları denetlemeye, dış ilişkiler yürütmeye ve geniş bir nüfusun günlük yaşamını düzenlemeye başladığında, artık yalnızca bir örgüt olmaktan çıkar. Henüz uluslararası hukuk bakımından tanınmış bir devlet yönetimi olmayabilir; ancak toplumsal yaşamın maddi ilişkileri içinde devlet benzeri bir egemenlik kurmuştur.
Husilerin Yemen’deki konumu tam da bu çelişkinin üzerinde yükseliyor.
Kasım 2026’da uluslararası basına yansıyan askerî gelişmeler, Husi güçlerinin uluslararası alanda tanınan hükümetin geçici merkezi Aden’e doğru ilerlediğini gösteriyor. Sana’yı zaten uzun yıllardır elinde bulunduran hareketin Aden üzerindeki baskısı, Yemen’de kimin merkezi yönetimi temsil edeceği sorusunu yeniden gündeme taşıyor. Bu nedenle artık mesele yalnızca Husilerin yenilip yenilmeyeceği değildir. Asıl mesele, yenilgiye uğratılamayan bir hareketin gelecekteki Yemen devletinde hangi konuma yerleşeceğidir.
Fakat Yemen’in önemi, ülkenin kendi sınırlarıyla sınırlı değildir. Babülmendep Boğazı’nı ve Kızıldeniz’e açılan deniz yollarını tehdit edebilme kapasitesi, Husileri dünya ticaretinin güvenliği açısından önemli bir aktöre dönüştürdü. İsrail’e yönelik füze ve insansız hava aracı saldırıları ise Yemen’deki çatışmayı İsrail’in güvenlik hesaplarının da parçası hâline getirdi. Böylece Husilerin geleceği, Suudi Arabistan’ın sınır güvenliğinin yanı sıra İsrail’in savunma öncelikleriyle de doğrudan bağlantılı bir sorun olarak ortaya çıktı.
Bu nedenle Yemen’de kurulabilecek yeni bir yönetimin hangi güçlerin elinde olacağı kadar, İsrail’e yönelik askerî faaliyetlere ve Kızıldeniz’deki deniz ulaşımına ilişkin nasıl bir tutum alacağı da Washington açısından belirleyici olacaktır.
Mekke’de Kurulan İttifak, Yemen’de Çözülemeyen Düğüm
Suudi Arabistan’ın Türkiye ve Pakistan’la geliştirdiği, Mekke İttifakı olarak anılan savunma iş birliği de bu tarihsel çıkmazın dışında değerlendirilemez. Askerî olanakların birleştirilmesi, savunma kapasitesinin genişletilmesi ve bölgesel tehditlere karşı ortak hareket edilmesi, ilk bakışta Suudi Arabistan’ın güvenlik arayışının doğal bir sonucu olarak görülebilir. Ancak Yemen savaşının geçmişi, askerî ittifakların her zaman siyasal çözüm üretemediğini yeterince göstermiştir.
Bir ülkeyi bombalayabilirsiniz, yollarını kesebilirsiniz, limanlarını abluka altına alabilirsiniz. Fakat bütün bunlar, o ülkede yaşayan insanların hangi siyasal otoriteye bağlı olacağını kendiliğinden belirlemez. Bir yönetimi ayakta tutan şey yalnızca silahlı kuvvetleri değildir; toplumsal ilişkiler, ekonomik kaynaklar, yerel güç dengeleri ve insanların gündelik yaşamlarını sürdürebilmek için kurdukları zorunlu bağlar da iktidarın dayanaklarını oluşturur.
Suudi Arabistan’ın Yemen’deki açmazı burada yatıyor. Riyad yönetimi, kendisine yakın bir merkezi hükümetin ülkenin tamamında egemen olmasını istiyor. Ne var ki uzun savaş yılları boyunca bu hedefe ulaşılamadı. Yemen’in uluslararası alanda tanınan yönetimi, ülkenin önemli bir bölümünde kendi başına belirleyici bir egemenlik kuramadı. Husiler ise dışarıdan uygulanan askerî baskıya rağmen varlıklarını sürdürdü.
Böyle bir durumda yeni askerî ittifakların kurulması, savaşın devamını sağlayabilir; fakat savaşın hangi siyasal düzenle sona ereceği sorusunu ortadan kaldırmaz. Hatta kimi zaman askerî baskının artırılması, karşı tarafı bütünüyle yok etmekten çok, gelecekteki müzakerelerin koşullarını belirlemek amacıyla kullanılabilir.
Ancak burada başka bir hesap daha bulunuyor. Yemen’de kurulacak yönetimin yalnızca Suudi Arabistan için kabul edilebilir olması yeterli görülmeyebilir. Aynı yönetimin İsrail’e yönelik saldırıları engellemesi, İran’la askerî ilişkilerini sınırlandırması ve Kızıldeniz’deki uluslararası ticareti tehdit etmeyecek güvenlik yükümlülükleri üstlenmesi de istenebilir.
Dolayısıyla Yemen’in geleceğinde birbiriyle bağlantılı iki güvenlik anlayışı karşı karşıya geliyor. Birincisi, Yemen halkının kendi ülkesinde savaşsız ve bağımsız yaşama hakkıdır. İkincisi ise bölgesel ve küresel güçlerin kendi askerî ve ekonomik çıkarlarını güvence altına alma arayışıdır. Bu iki anlayışın her zaman aynı sonuca ulaşmadığı, Ortadoğu’nun yakın tarihinde defalarca görülmüştür.
Washington, Londra ve Maskat Arasında Görünmeyen Hesap
Yemen’deki gelişmelerin en dikkat çekici yanlarından biri, savaşın bütün şiddetine rağmen diplomatik temasların kesilmemesidir. Umman’ın başkenti Maskat, uzun zamandır Husilerle yürütülen görüşmelerin önemli merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor. Birleşmiş Milletler’in Yemen Özel Temsilcisi’nin Husi yöneticileriyle görüşmesi, uluslararası alanda tanınan hükümetin karşısındaki hareketin artık yok sayılarak bir çözüm üretilemeyeceğinin kabul edildiğini gösteriyor.
Burada dikkat edilmesi gereken ince fakat önemli bir ayrım bulunuyor. Bir hareketle görüşmek, onun bütün siyasal taleplerini kabul etmek anlamına gelmez. Ancak görüşmenin kendisi, o hareketin gelecekte kurulacak düzenin dışında bırakılamayacağına ilişkin bir kabulü de içinde taşır.
ABD ve İngiltere’nin Yemen politikasına bu noktadan bakmak gerekiyor. Her iki ülke açısından Kızıldeniz’deki deniz ulaşımının güvenliği, Babülmendep Boğazı’nın denetimi ve bölgesel ticaretin kesintisiz sürdürülmesi stratejik önem taşıyor. Bunun yanında İsrail’in güvenliği de Washington’un bölgesel öncelikleri arasında yer alıyor. Husilerin İsrail’e yönelik saldırı kapasitesi, Yemen’deki iç savaşın sonuçlarını ülke sınırlarının çok ötesine taşıdı.
Bu koşullarda Washington ve Londra’nın önünde birbirinden farklı seçenekler bulunuyor. Husileri askerî baskıyla geriletmek, onları kapsamlı bir siyasi uzlaşmaya zorlamak veya denetledikleri bölgelerde fiilî muhatap kabul ederek deniz güvenliğine ilişkin anlaşmalar yapmak bu seçeneklerden bazılarıdır.
Daha ileri bir olasılık da Husilerin Yemen devletinin merkezinde belirleyici bir konuma gelmesinin uluslararası güçler tarafından kabul edilmesidir.
ABD ve İngiliz istihbarat servislerinin bu yönde gizli bir plan yürüttüğüne ilişkin doğrulanmış belgeler henüz ortaya konulmuş değildir. Bu nedenle böyle bir hazırlığın kesinleşmiş bir karar olduğunu söylemek mümkün değildir. Fakat devletlerin açıktan savundukları politikalar ile değişen koşullar karşısında kabul edebilecekleri sonuçların her zaman aynı olmadığını da unutmamak gerekir.
Asıl araştırılması gereken, ABD ve İngiltere’nin Husileri iktidara getirmek isteyip istemediğinden önce, Husilerin Yemen’de merkezi egemenliği ele geçirmesi durumunda bu iki ülkenin nasıl bir tutum alacağıdır. Çünkü uluslararası siyasette kimi zaman bir iktidarın nasıl kurulduğundan çok, kurulduktan sonra hangi yükümlülükleri üstleneceği önem kazanır.
Husilerin Yemen devletinin merkezine yerleşmesi, onların İsrail’e yönelik askerî faaliyetlerini sona erdirmeleri, Kızıldeniz’deki saldırıları durdurmaları ve uluslararası ticaretin güvenliğini kabul etmeleri karşılığında diplomatik bir uzlaşmanın konusu olabilir mi? Bugün için bu sorunun kesin bir yanıtı bulunmuyor. Ancak Yemen’in geleceğine ilişkin hesapların böyle bir olasılıktan bütünüyle bağımsız yürütüldüğünü düşünmek de gerçekçi görünmüyor.
Şam’a Yürüyenler, Devletin Kapısından İçeri Girenler
Suriye’de yaşananlar, silahlı bir hareketin uluslararası sistem içindeki konumunun ne kadar hızlı değişebileceğini gösterdi. El Kaide geçmişi nedeniyle yıllarca uluslararası yaptırımların ve terör örgütü tanımlamalarının konusu olan HTŞ’nin lideri Ahmed eş-Şara, Aralık 2024’te Esad yönetiminin devrilmesinden sonra Şam’daki yeni iktidarın başına geçti. Dün silahlı örgüt yöneticisi olarak görülen kişi, bugün devlet başkanı sıfatıyla uluslararası görüşmelerin muhatabı hâline geldi.
Burada değişen yalnızca bir kişinin unvanı değildir. Silahlı bir hareketin devletin merkezine yerleşmesiyle birlikte, onun uluslararası sistemle kurduğu ilişkinin niteliği de değişmiştir. Daha önce örgütsel çıkarları doğrultusunda hareket eden silahlı güç, artık sınır güvenliğinden dış ticarete, bütçeden diplomatik ilişkilere kadar devletin üstlendiği sorumluluklarla karşı karşıyadır.
Fakat Suriye’deki dönüşümü yalnızca devlet otoritesinin yeniden kurulmasıyla açıklamak eksik kalır. Yeni Şam yönetiminin İsrail’le ilişkileri, güney Suriye’nin askerî durumu, Golan Tepeleri çevresindeki güvenlik düzenlemeleri ve İran bağlantılı güçlerin Suriye’deki etkisinin sınırlandırılması da bu dönüşümün önemli parçalarıdır.
İsrail açısından Suriye’nin nasıl yönetileceği kadar, bu yönetimin hangi askerî kapasiteye sahip olacağı da önemlidir. İsrail’in güvenlik politikası, yalnızca kendisine yönelik saldırıların durdurulmasını değil, sınırlarının yakınında tehdit olarak gördüğü askerî yapılanmaların gelişmesinin engellenmesini de içeriyor. Bu nedenle Şam’daki merkezi devletin güçlendirilmesi ile Suriye’nin askerî kapasitesinin sınırlandırılması arasında bir gerilim bulunuyor.
Batılı güçlerin Suriye’de merkezi devlet kurumlarının yeniden kurulmasını desteklemesi, İsrail’in güçlü ve bağımsız bir Suriye ordusunu aynı ölçüde kabul edeceği anlamına gelmiyor. Nitekim İsrail’in Suriye’deki askerî müdahaleleri ve güneydeki güvenlik düzenlemelerine ilişkin talepleri, bu çelişkiyi açıkça ortaya koyuyor.
Suriye Demokratik Güçlerinin merkezi devlet yapısına katılmasına yönelik düzenlemeler de başka bir açıdan aynı dönüşümün parçasıdır. Burada silahlı bir hareketin devlet iktidarını ele geçirmesinden çok, kendi askerî ve idari varlığının merkezi otorite içinde yeniden tanımlanması söz konusudur. Petrol sahalarının, sınır geçişlerinin, güvenlik kurumlarının ve askerî birliklerin merkezi devletle ilişkilerinin yeniden düzenlenmesi, meselenin yalnızca silah bırakmaktan ibaret olmadığını gösteriyor.
Çünkü silahlı bir hareketin bağımsızlığını belirleyen şey yalnızca elindeki tüfek değildir. Hangi toprak üzerinde vergi topladığı, hangi sınır kapısından gelir elde ettiği, hangi petrol kuyusunu denetlediği ve hangi toplumsal kesimler üzerinde karar verme yetkisine sahip olduğu da onun gerçek gücünü oluşturur.
Dolayısıyla silahlı yapıların devletin içine alınması, yalnızca askerî bir dönüşüm değil, ekonomik kaynakların ve siyasal egemenliğin yeniden paylaşılmasıdır. Ancak burada da aynı soru geçerliliğini koruyor: Devlet otoritesi yeniden kurulurken o devletin demokratik niteliği, farklı halkların eşitliği ve yurttaşların özgürlüğü hangi güvencelere dayanacaktır?
Irak: Devletin İçindeki Devletler ve İran’ın Daralan Alanı
Irak’taki gelişmeler, Ortadoğu’da silahlı yapıların yeniden düzenlenmesi tartışmasının belki de en karmaşık örneklerinden birini oluşturuyor. Çünkü Irak’ta devletin dışında ya da devlet kurumlarıyla iç içe hareket eden silahlı güçler yalnızca Peşmergelerden ibaret değildir. Haşdi Şabi çatısı altında örgütlenen ve farklı siyasi, mezhepsel ve askerî bağlantılara sahip çok sayıda silahlı yapı, uzun yıllardır Irak’ın güvenlik düzeninde önemli bir yer tutuyor.
IŞİD’e karşı savaş sırasında güçlenen bu yapılar, zamanla yalnızca askerî örgütlenmeler olarak kalmadı. Siyasi partilerle, ekonomik kaynaklarla, kamu kurumlarıyla ve bölgesel güçlerle kurdukları ilişkiler sayesinde Irak devletinin içinde ayrı güç merkezleri oluşturdu. Özellikle İran’la yakın ilişkileri bulunan bazı grupların bağımsız askerî hareket yeteneği, Bağdat yönetiminin egemenliği bakımından önemli bir tartışma konusu hâline geldi.
Bu gruplar arasında Ketaib Hizbullah ve Asaib Ehl el-Hak gibi yapılar öne çıkıyor. Haşdi Şabi’nin bütün bileşenlerini aynı siyasi çizgide görmek doğru olmasa da İran bağlantılı bazı örgütlerin devletin resmî güvenlik hiyerarşisi dışında hareket edebilmesi, merkezi yönetim açısından ciddi bir sorun oluşturuyor.
Kasım 2026’da Bağdat’ın güneyindeki Curf es-Sahr bölgesinde yaşanan gelişmeler, bu sorunun artık yalnızca siyasi görüşmelerle sınırlı olmadığını gösterdi. Irak güvenlik güçlerinin, Ketaib Hizbullah’ın güçlü olduğu bölgeye girmesi ve devlet otoritesini yeniden tesis etmeye yönelik düzenlemeler yapılması, merkezi yönetimin bağımsız silahlı güçlerin hareket alanını daraltmaya çalıştığını ortaya koydu. Ancak örgüt mensuplarının başka bölgelere çekilmesini içeren uzlaşma, Ketaib Hizbullah’ın bütünüyle tasfiye edildiği anlamına gelmiyor. <Cite refs={[“turn305401news37″,”turn305401news38”]}/>
Bu gelişmenin bir başka önemli yanı, petrol kaçakçılığına ilişkin suçlamalarla devletin güvenlik yetkisinin aynı olayda birleşmesidir. Irak makamlarının ileri sürdüğü petrol kaçakçılığı iddiaları örgüt tarafından reddedilirken, merkezi yönetim bölgedeki enerji altyapısını ve güvenlik kurumlarını kendi denetimine alma yönünde adımlar attı. Böylece ekonomik kaynakların kontrolü ile silahlı egemenliğin sınırlandırılması arasındaki ilişki bir kez daha görünür hâle geldi.
Irak hükümetinin İran bağlantılı silahlı grupları silahsızlandırma veya devletin resmî güvenlik kurumlarına bağlama yönündeki girişimleri de aynı doğrultuda ilerliyor. Ancak bu sürecin henüz tamamlanmadığı, bazı örgütlerin silah bırakmayı reddettiği ve Bağdat yönetiminin hedeflerini zamana yaymak zorunda kaldığı görülüyor.
Burada İsrail’in güvenliği yeniden karşımıza çıkıyor. İran’ın Irak, Suriye ve Lübnan üzerinden kurduğu askerî ve siyasi bağlantılar, uzun yıllardır İsrail’in bölgesel güvenlik hesaplarının önemli başlıklarından biri oldu. İran’la ilişkili silahlı yapıların askerî kapasitesinin azaltılması, yalnızca Irak devletinin egemenliğini güçlendirmekle kalmayabilir; aynı zamanda İran’ın bölgesel askerî hareket alanını da daraltabilir.
Ancak bu iki hedefin her zaman aynı anlama gelmediğini görmek gerekiyor. Irak devletinin kendi toprakları üzerindeki egemenliğini güçlendirmesi meşru bir devletleşme süreci olarak değerlendirilebilir. Fakat bu sürecin hangi dış güçlerin baskısıyla, hangi siyasi koşullarda ve hangi toplumsal sonuçlarla yürütüldüğü de önemlidir. Bir devletin bağımsızlığını güçlendirmek adına atılan adımlar, başka bir devletin bölgesel güvenlik stratejisinin parçası hâline geldiğinde, egemenliğin gerçek anlamı yeniden tartışmalı olur.
Peşmerge, PKK ve Kürt Sorununun Değişmeyen Gerçeği
Irak’ta Peşmerge güçlerinin tek bir komuta yapısı altında yeniden düzenlenmesi de silahlı egemenliğin merkezileştirilmesi açısından önem taşıyor. Eylül 2026’da Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi, Peşmerge birliklerinin birleştirilmesi ve yeniden örgütlendirilmesine ilişkin düzenlemeleri duyurdu. Ancak bu gelişme, Peşmergelerin bütünüyle Bağdat’taki merkezi orduya katıldığı anlamına gelmiyor. Peşmerge güçleri, Irak’ın federal yapısı içinde Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ne bağlı güvenlik gücü olma niteliğini sürdürüyor.
PKK’nin Irak’taki silahlı varlığı ise farklı bir sorundur. PKK’nin silahlı mücadeleyi sona erdirme yönündeki kararının ardından, örgütün Irak’taki mensuplarının geleceği, silahların hangi mekanizmayla bırakılacağı ve farklı ülkelerden gelen militanların hangi hukuki statüye kavuşacağı soruları gündeme geldi.
Bu çerçevede PKK’nin Irak’taki bazı unsurlarının Peşmerge bünyesine alınabileceği, diğer mensupların ise Suriye’ye veya Türkiye’ye dönebileceği yönündeki olasılıklar üzerinde durulabilir. Ancak bu seçenekleri tamamlanmış bir düzenleme olarak değerlendirmek için yeterli doğrulanmış bilgi bulunmuyor. Kasım 2026 tarihli Avrupa Birliği İltica Ajansı raporu, PKK mensuplarının Irak’ın çeşitli bölgelerinde varlıklarını sürdürdüğünü belirtiyor. Dolayısıyla silahlı varlığın bütünüyle sona erdiği ya da Peşmerge yapısına aktarıldığı söylenemez.
Bununla birlikte, PKK’nin silahlı mücadeleyi sona erdirme sürecini yalnızca Abdullah Öcalan’ın kişisel iradesiyle açıklamak da eksik kalır. Bir örgütün tarihsel varlığı, liderinin kararlarından daha geniş maddi koşullar üzerinde yükselir. O koşullar değiştiğinde örgütün sürdürdüğü mücadelenin biçimi, toplumsal dayanakları ve siyasal hedefleri de değişmek zorunda kalabilir.
Fakat burada çok daha önemli bir ayrımın altını çizmek gerekiyor. PKK’nin silah bırakması, örgütsel yapısının sona ermesi veya mensuplarının farklı devletlerin güvenlik ve hukuk düzenleri içine alınması, Kürt sorununun çözüldüğü anlamına gelmez.
Çünkü Kürt sorunu, PKK’nin ortaya çıkışıyla başlamadı. Kürtlerin siyasal, kültürel ve toplumsal haklarına ilişkin sorunlar, PKK’nin kuruluşundan çok önce de vardı. Dolayısıyla bir silahlı örgütün tasfiyesiyle tarihsel bir halk sorununun kendiliğinden ortadan kalkacağını düşünmek, sorunun nedenleriyle sonuçlarını birbirine karıştırmak olur.
Kürtlerin kendi dillerinde eğitim görme, kültürlerini özgürce geliştirme, siyasal yaşama eşit koşullarda katılma, yerel yönetimlerde söz sahibi olma ve kimlikleri nedeniyle ayrımcılığa uğramadan yaşama talepleri, herhangi bir silahlı örgütün varlığına bağlı değildir. Bunlar, yurttaşlık eşitliği ve demokratik haklar temelinde değerlendirilmesi gereken toplumsal ve siyasal sorunlardır.
Bir ülkede silahların susması, o ülkede yaşayan Kürtlerin eşit yurttaşlar hâline geldiğini kendiliğinden göstermez. Bir örgütün dağılması, geçmişte yaşanan hak ihlallerinin hesabının verildiği, demokratik temsilin güvence altına alındığı veya farklı kimliklerin özgürce yaşayabildiği anlamına gelmez.
Hatta silahsızlanma süreci yalnızca devletin güvenlik öncelikleri doğrultusunda yürütülür, demokratik hakların genişletilmesi bu sürecin dışında bırakılırsa, ortaya çıkan sonuç tarihsel sorunun çözülmesi değil, onun başka bir biçimde sürdürülmesi olabilir.
Burada asıl soru, Kürtlerin silahlı örgütlerden arındırılmış bir coğrafyada yaşayıp yaşamayacağı değildir. Asıl soru, Kürtlerin kendi kimlikleriyle, dilleriyle, kültürleriyle ve siyasal iradeleriyle eşit ve özgür yurttaşlar olarak yaşayıp yaşayamayacağıdır.
Çünkü silah bırakmak bir örgütün kararı olabilir; fakat bir halkın özgürlüğü, herhangi bir örgütün silahlarına indirgenemez.
Lübnan: İsrail’in Güvenliği ve Hizbullah’ın Silahları
Lübnan’da Hizbullah’ın silahlı varlığı üzerinde yoğunlaşan baskılar, Ortadoğu’daki yeniden düzenleme arayışının İsrail’in güvenliğiyle en açık biçimde kesiştiği alanlardan birini oluşturuyor.
Hizbullah’ın askerî kapasitesinin sınırlandırılması, silahlarının Lübnan devletinin denetimine alınması ve ülkenin güneyinde Lübnan ordusunun belirleyici güvenlik gücü hâline gelmesi, uzun süredir uluslararası görüşmelerin önemli başlıkları arasında bulunuyor. Haziran 2026’da ABD arabuluculuğunda oluşturulan çerçeve de Hizbullah’ın aşamalı olarak silahsızlandırılması ile İsrail güçlerinin Lübnan topraklarından çekilmesini birbirine bağladı. Ancak bu düzenlemenin uygulanması konusunda ciddi anlaşmazlıklar sürüyor.
İsrail açısından Hizbullah’ın bağımsız askerî kapasitesinin ortadan kaldırılması, kuzey sınırlarının güvenliği ve İran’ın bölgesel etkisinin sınırlandırılması bakımından önemli bir hedef olarak görülüyor. Lübnan devleti açısından ise mesele, kendi topraklarında silah kullanma yetkisinin merkezi yönetimde toplanmasıdır.
İlk bakışta birbirini tamamlayan bu iki hedef, gerçekte önemli çelişkiler taşıyor. Çünkü Lübnan devletinin egemenliğinin güçlendirilmesi istenirken İsrail’in Lübnan topraklarındaki askerî varlığını sürdürmesi, devlet egemenliği ilkesinin hangi koşullarda ve kimler için geçerli olduğu sorusunu ortaya çıkarıyor.
Bir devletin egemenliği yalnızca kendi ülkesindeki silahlı örgütlerin tasfiyesiyle sağlanamaz. Aynı zamanda başka devletlerin askerî müdahalelerinden bağımsız olması gerekir. Hizbullah’ın silahları tartışılırken İsrail’in Lübnan topraklarındaki askerî faaliyetlerinin aynı ölçüde sorgulanmaması, güvenlik kavramının bölgedeki bütün halklar için eşit biçimde kullanılmadığını gösterir.
Burada ortaya çıkan temel çelişki şudur: İsrail’in güvenliği adına yürütülen düzenlemeler, Lübnan halkının güvenliğini ve egemenliğini aynı ölçüde güvence altına almadığında, kalıcı barışın toplumsal temelleri de zayıflar.
Çünkü bir ülkenin güvenliği başka bir ülkenin sürekli askerî baskı altında tutulmasına dayanıyorsa, ortaya çıkan durum barıştan çok güç ilişkilerinin geçici dengesi olabilir.
Afganistan’dan Gazze’ye: Devletleşmenin Değişen Yüzleri
Afganistan’da Taliban, uzun yıllar süren savaşın ardından Ağustos 2021’de yeniden Kabil’e girdi ve devlet yönetimini ele geçirdi. ABD’nin askerî varlığını sona erdirmesi, Taliban’ın uluslararası alanda demokratik ve meşru bir yönetim olarak kabul edildiği anlamına gelmedi. Ancak Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden sonra Afganistan’la kurulacak ilişkilerin, bu yönetimin varlığı hesaba katılmadan sürdürülemeyeceği de ortaya çıktı.
Böylece devlet iktidarını ele geçiren bir hareketin, geçmişteki ideolojik kimliğini korusa bile uluslararası sistem açısından yeni bir muhatap hâline gelebileceği görüldü. Fakat Taliban’ın devletleşmesi, Afganistan halkının özgürleşmesini sağlamadı. Özellikle kadınların eğitim, çalışma ve kamusal yaşama katılma haklarına yönelik ağır kısıtlamalar, devletin merkezileşmesinin demokratikleşmeyle aynı şey olmadığını bütün açıklığıyla ortaya koydu.
Gazze’de Hamas’ın silahlı varlığı ve savaş sonrası yönetimin nasıl oluşturulacağı konusunda yürütülen tartışmalar da benzer bir sorunu gündeme getiriyor. İsrail’in güvenliği, Hamas’ın askerî kapasitesinin ortadan kaldırılması ve Gazze’de yeni bir yönetim oluşturulması talepleriyle ilişkilendiriliyor. Ancak Filistin halkının kendi kaderini tayin hakkı, yalnızca Hamas’ın silahlarının geleceğine indirgenemez.
Filistin sorunu Hamas’ın kuruluşundan önce de vardı. Toprak, işgal, yerinden edilme, eşit haklar ve bağımsız devlet kurma sorunları, herhangi bir silahlı örgütün varlığıyla başlayıp onun tasfiyesiyle sona erecek meseleler değildir.
Burada Kürt sorunuyla tarihsel koşulları birbirinden farklı olsa da önemli bir ortaklık bulunuyor. Bir halkın haklarını silahlı bir örgütün varlığına bağlamak, o halkın tarihsel taleplerini örgütün askerî geleceğine indirgemek anlamına gelir. Oysa örgütler kurulabilir, dağılabilir, silah bırakabilir veya devlet yönetimini ele geçirebilir. Halkların eşitlik, özgürlük ve kendi gelecekleri üzerinde söz sahibi olma talepleri ise bütün bu örgütsel dönüşümlerin ötesinde varlığını sürdürür.
Petrolün, Limanların ve İsrail’in Güvenliğinin Kesiştiği Yer
Ortadoğu’nun yeniden düzenlenmesinde çoğu zaman en yüksek sesle konuşulan kavramlar güvenlik, istikrar, barış ve toprak bütünlüğüdür. Fakat bu kavramların arkasında, daha sessiz fakat son derece belirleyici ekonomik ve askerî gerçeklikler bulunur.
Bir petrol boru hattının hangi topraklardan geçeceği, bir limanın hangi yönetimin denetiminde olacağı, deniz ticaretinin hangi askerî tehditle karşılaşacağı ve sermayenin hangi hukuki güvenceler altında hareket edeceği, uluslararası siyasetin temel sorunları arasındadır. Sermaye açısından belirsizlik yalnızca siyasi bir sorun değildir; maliyet, risk ve kâr hesabının doğrudan parçasıdır.
Bir bölgede birbirinden bağımsız beş silahlı gücün bulunması, yalnızca beş ayrı siyasi iradenin varlığı anlamına gelmez. Aynı zamanda beş ayrı denetim noktası, beş ayrı vergi talebi, beş ayrı güvenlik riski ve beş ayrı pazarlık merkezi anlamına gelebilir. Bu nedenle uluslararası ekonomik ilişkilerin sürekliliğini isteyen güçler, kimi zaman güçlü ve merkezi devletleri tercih eder. Böyle devletlerin demokratik olup olmaması ise aynı güçler açısından her zaman belirleyici bir koşul değildir.
Ancak Ortadoğu’da ekonomik güvenliğin yanında İsrail’in askerî güvenliğini de hesaba katmadan bu dönüşümü açıklamak mümkün değildir.
ABD’nin bölgedeki askerî varlığı, İsrail’le kurduğu stratejik ortaklık ve İran’ın bölgesel etkisini sınırlandırmaya yönelik politikaları, birbirinden bütünüyle ayrı süreçler değildir. Lübnan’da Hizbullah’ın, Irak’ta İran bağlantılı silahlı grupların, Suriye’de bağımsız askerî yapıların ve Yemen’de Husilerin geleceğine ilişkin tartışmalar, farklı koşullarda da olsa İsrail’in güvenlik hesaplarıyla kesişiyor.
Fakat bu kesişme, bütün gelişmelerin yalnızca İsrail’in talepleri doğrultusunda gerçekleştiği anlamına gelmez. Suudi Arabistan’ın, Türkiye’nin, İran’ın, Irak’ın ve diğer bölgesel güçlerin kendi çıkarları, kendi çelişkileri ve birbirleriyle çatışan hedefleri bulunuyor. Bununla birlikte, ABD’nin İsrail’in güvenliğine verdiği stratejik önem, bölgedeki silahlı yapıların geleceğine ilişkin hesaplarda belirleyici etkenlerden biri olmayı sürdürüyor.
Burada önemli olan, ekonomik çıkarlarla askerî güvenlik arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğudur. Ticaret yollarının güvenliği, enerji kaynaklarının denetimi ve İsrail’e yönelik askerî tehditlerin sınırlandırılması, bazı durumlarda birbirini tamamlayan hedeflere dönüşebilir. Ancak bu hedeflerin aynı doğrultuda bulunması, onları tek bir merkezden yönetilen kusursuz bir planın parçaları hâline getirmez.
Ortadoğu’nun yeniden düzenlenmesi, farklı güçlerin birbirleriyle çatışırken kimi noktalarda ortak sonuçlar üretmesinin de tarihidir.
Bu nedenle Yemen’in Babülmendep Boğazı üzerindeki konumu, yalnızca dünya ticaretinin güvenliği bakımından değil, İsrail’e uzanan deniz ulaşımının ve bölgesel askerî dengelerin geleceği açısından da önemlidir. Husilerin bu deniz yolunu tehdit edebilme kapasitesi, hareketin askerî gücünü Yemen sınırlarının ötesinde bir pazarlık unsuruna dönüştürdü.
Belki de burada sorulması gereken en önemli soru şudur: Husiler Yemen devletinin merkezine yerleşirse uluslararası güçler bunu engellemek için yeni bir savaşı mı göze alacak, yoksa ticaret yollarının ve İsrail’e yönelik güvenlik düzenlemelerinin kabul edilmesi karşılığında yeni yönetimle anlaşmanın yollarını mı arayacak?
Bu sorunun henüz kesin bir yanıtı bulunmuyor. Ancak Yemen’in geleceğini anlamak isteyenlerin yalnızca cephelerdeki askerî hareketliliği değil, Maskat’taki görüşmeleri, Riyad’ın güvenlik hesaplarını, Washington ile Londra’nın bölgesel önceliklerini ve İsrail’in askerî stratejisini birlikte değerlendirmesi gerekiyor.
Silahların Susması, Demokrasinin Başlaması Değildir
Bütün bu gelişmelerin ortasında gözden kaçırılmaması gereken daha temel bir sorun bulunuyor. Devlet dışındaki silahlı güçlerin ortadan kalkması ya da devletin içine alınması, kendiliğinden demokratik bir düzenin kurulacağı anlamına gelmez. Bir ülkede silahların tek elde toplanması, o ülkede yaşayan insanların özgürleştiğini göstermez. Hatta kimi zaman parçalanmış askerî egemenliğin yerini, daha merkezi ve daha güçlü bir baskı düzeni alabilir.
Afganistan’da Taliban’ın devletleşmesi kadınların özgürlüğünü genişletmedi. Suriye’de yeni devlet yönetiminin kurulması, ülkenin bütün toplumsal ve siyasal sorunlarını kendiliğinden çözmedi. Irak’ta devlet kurumlarının varlığı, farklı toplumsal kesimler arasındaki eşitsizlikleri ortadan kaldırmadı. Yemen’de de Husilerin devletin merkezine yerleşmesi, halkın uzun yıllardır yaşadığı açlığın, yoksulluğun, baskının ve savaşın yarattığı toplumsal yıkımın sona ereceği anlamına gelmeyecektir.
Çünkü devletin güçlenmesiyle toplumun özgürleşmesi aynı tarihsel süreç olmak zorunda değildir.
Uluslararası sermaye için güvenli bir liman, düzenli işleyen bir gümrük kapısı ve öngörülebilir bir merkezi yönetim yeterli görülebilir. İsrail açısından sınırlarına yönelik askerî tehditlerin azaltılması önemli bir güvenlik kazanımı sayılabilir. Bölgesel devletler açısından bağımsız silahlı yapıların sınırlandırılması, merkezi egemenliğin güçlendirilmesi olarak değerlendirilebilir. Fakat bütün bu kazanımların hiçbiri, halkların demokratik haklarının genişletildiğini kendiliğinden göstermez.
Bir işçinin örgütlenme hakkı yoksa, bir gazeteci düşüncesini özgürce yazamıyorsa, bir kadın kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olamıyorsa, bir halk kendi dilini ve kültürünü özgürce yaşayamıyorsa, o ülkede silahların susmuş olması tek başına demokratik bir düzenin kurulduğu anlamına gelmez.
Kürt sorunu bakımından da aynı gerçek geçerlidir. PKK’nin silahlı varlığının sona ermesi, elbette çatışmalarda insanların ölmemesi, köylerin boşaltılmaması ve toplumun savaşın ağır yükünden kurtulması açısından önemli olabilir. Fakat silahların bırakılmasıyla birlikte Kürtlerin siyasal ve kültürel hakları güvence altına alınmıyor, eşit yurttaşlık ilkesi yaşamın bütün alanlarında karşılık bulmuyor ve demokratik temsilin önündeki engeller kaldırılmıyorsa, tarihsel sorun çözülmüş olmayacaktır.
Üstelik bu yalnızca Kürtler açısından değil, Türkiye’de yaşayan bütün halklar açısından önemlidir. Çünkü demokratik hakların bir kesim için sınırlandırıldığı yerde, toplumun geri kalanının özgürlüğü de güvence altında değildir. Eşit yurttaşlık, devletin bazı kimliklere tanıdığı ayrıcalıklarla değil, bütün yurttaşların aynı haklara sahip olmasıyla mümkündür.
Bu nedenle silahsızlanma ile demokratikleşmeyi birbirine eşitlemek, siyasetin en önemli yanılgılarından biridir. Silahların susması barış için gerekli bir koşul olabilir; fakat barışın toplumsal ve demokratik temellerinin kurulması başka bir mücadeleyi gerektirir.
Bir devlet, sınırları içinde kendisinden bağımsız hiçbir silahlı gücün bulunmamasını sağlayabilir. Ancak aynı devlet, yurttaşlarının düşüncelerini baskı altında tutuyor, siyasal örgütlenmelerini sınırlandırıyor ve farklı kimlikleri eşit kabul etmiyorsa, ortaya çıkan düzen demokratik bir toplum değil, yalnızca daha merkezi bir iktidar olabilir.
Burada özgürlük ile güvenlik arasındaki tarihsel çelişki yeniden karşımıza çıkıyor. Güvenlik, insanların özgürce yaşayabilmesi için gerekli olabilir. Fakat güvenliğin kendisi özgürlüğün yerine geçirildiğinde, devletin varlığı toplumun yaşamını kolaylaştıran bir araç olmaktan çıkarak toplumun üzerinde yükselen bir güce dönüşebilir.
Oysa insanın kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olamadığı bir düzende, devletin ne kadar güçlü olduğunun tek başına özgürlük açısından bir anlamı yoktur.
Yemen Son Halka mı, Yoksa Yeni Bir Başlangıç mı?
Yemen’de Husilerin geleceği, Ortadoğu’da devlet ile silahlı hareket arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasında önemli bir dönemeç olabilir. Fakat Husilerin devlet yönetiminde belirleyici bir konuma gelmesiyle bölgedeki bütün silahlı örgütlenmelerin sona ereceğini düşünmek, tarihin karmaşık hareketini fazla basitleştirmek olur.
Çünkü silahlı hareketler yalnızca dışarıdan verilen desteklerle ortaya çıkmaz. Onları doğuran toplumsal eşitsizlikler, siyasal dışlanma, ulusal sorunlar, mezhepsel ayrılıklar ve ekonomik yıkımlar varlığını sürdürdüğü müddetçe, devlet dışındaki silahlı örgütlenmelerin bütünüyle ortadan kalkacağı söylenemez.
Bununla birlikte, Ortadoğu’da yeni bir dönemin kapısının aralandığını görmek gerekiyor. Dün devletleri zayıflatmak için kullanılan silahlı hareketlerin bugün devletin içine alınması, silahsızlandırılması veya devlet yönetimini üstlenmesi, bölgesel güç ilişkilerinde önemli bir değişime işaret ediyor. Bu değişimin arkasında tek bir irade bulunmasa bile, farklı güçlerin çıkarlarının belirli noktalarda kesişmesi mümkündür.
Yemen bu kesişmenin en önemli alanlarından biri olmaya adaydır.
Husiler yıllardır savaştıkları devletin merkezine yerleşebilir, mevcut yönetimle uzlaşarak yeni bir siyasal yapının parçası olabilir ya da ülkenin bölünmüşlüğü daha uzun yıllar devam edebilir. Hangi sonucun ortaya çıkacağını yalnızca Washington, Londra veya Riyad belirlemeyecektir. Yemen’in kendi içindeki güç ilişkileri, halkın savaş karşısındaki tutumu, bölgesel rekabet ve ekonomik zorunluluklar da belirleyici olacaktır.
Ancak bugünden görülebilen bir gerçek var: Ortadoğu’da silahların kimin elinde bulunacağı kadar, o silahların hangi devlet adına taşınacağı da yeniden hesaplanıyor. Petrolün hangi boru hattından akacağı, malların hangi limandan geçeceği, İsrail’in sınırlarına yönelik tehditlerin nasıl sınırlandırılacağı ve İran’ın bölgesel etkisinin hangi araçlarla azaltılacağı, bu hesapların birbirine bağlandığı alanları oluşturuyor.
Bütün bunlar, bölgenin daha güvenli ve öngörülebilir bir düzene kavuşturulması adına savunulabilir. Fakat burada kimin güvenliğinden söz edildiği sorusu yanıtsız bırakılamaz. İsrail’in güvenliği önemli görülürken Filistinlilerin güvenliği, devletlerin toprak bütünlüğü savunulurken Kürtlerin demokratik hakları, ticaret yollarının açıklığı korunurken Yemen halkının yaşam koşulları ikinci plana itiliyorsa, ortaya çıkan düzenin barış olarak adlandırılması ciddi bir çelişki taşır.
Çünkü barış, yalnızca devletlerin birbirleriyle savaşmaması değildir. Barış, insanların kendi yaşamları üzerinde söz sahibi olabildiği, kimlikleri nedeniyle dışlanmadığı, düşüncelerinden dolayı cezalandırılmadığı ve emeklerinin karşılığını alabildiği toplumsal koşulların da kurulmasıdır.
Ortadoğu’nun yeniden düzenlenmesinde bugün en az konuşulan mesele budur. Devletlerin sınırları, orduların yapısı, silahlı örgütlerin geleceği, İsrail’in güvenliği ve ticaret yollarının korunması üzerine uzun görüşmeler yürütülürken, bu topraklarda yaşayan milyonlarca insanın nasıl bir toplumda yaşamak istediği çoğu zaman ikinci plana itiliyor.
Oysa tarihin gerçek öznesi yalnızca devletler, ordular ve silahlı örgütler değildir. Fabrikalarda çalışan işçiler, toprağını işleyen köylüler, çocuklarının geleceğini düşünen kadınlar, kendi dilinde konuşmak isteyen insanlar ve savaşın sona ermesini bekleyen milyonlarca yurttaş da bu tarihin içindedir.
Bu nedenle Yemen’deki gelişmeleri yalnızca Husilerin kazanacağı ya da kaybedeceği bir savaş olarak görmek yeterli değildir. Asıl mesele, savaşın sonunda nasıl bir devletin kurulacağı, bu devletin hangi güçlere dayanacağı ve Yemen halkının kendi geleceğini belirleme hakkının bu yeni düzende ne kadar yer bulacağıdır.
Aynı soru Suriye için de, Irak için de, Lübnan için de, Türkiye için de geçerlidir.
Devlet dışındaki silahlı güçlerin tasfiyesiyle devletin güvenliği sağlanabilir. İsrail’e yönelik askerî tehditler azaltılabilir. Petrol ve ticaret yolları daha öngörülebilir hâle getirilebilir. Fakat bütün bunlar gerçekleşirken Kürt sorunu çözülmemiş, Filistin halkı kendi kaderini belirleme hakkına kavuşmamış, Yemen halkı yoksulluktan kurtulamamış ve bölgenin diğer halkları demokratik haklarını elde edememişse, tarihin önümüze koyduğu sorunlar yalnızca başka bir biçime bürünmüş olacaktır.
Çünkü tarih boyunca devletlerin kapısından içeri girenlerin çoğu, o kapının önünde bekleyen halk adına konuştuklarını söylediler. Fakat kapı kapandıktan sonra içeride kimin oturduğu kadar, dışarıda kimin bırakıldığı da tarihin yönünü belirledi.
Ortadoğu’da bugün yeniden kurulan düzenin gerçek niteliğini, silahların hangi örgütten alınıp hangi devletin ordusuna verildiği değil, o silahların gölgesinde yaşayan insanların ne kadar özgürleştiği gösterecektir.
Ve belki de bütün bu gelişmelerin sonunda sorulması gereken soru şudur: Ortadoğu’da devletlerin güvenliği, İsrail’in güvenliği ve sermayenin dolaşımı güvence altına alınırken, bu topraklarda yaşayan halkların özgürlüğü, eşitliği ve kendi geleceklerini belirleme hakkı da aynı ölçüde güvence altına alınacak mı; yoksa silahların sustuğu, fakat tarihsel sorunların yaşamaya devam ettiği yeni bir düzenle mi karşı karşıya kalacağız?
- NHA / Reuters, Associated Press, Al Jazeera, Birleşmiş Milletler, BM Güvenlik Konseyi, ABD Kongre Araştırma Servisi, Avrupa Birliği İltica Ajansı, İngiltere Avam Kamarası Kütüphanesi, Rudaw, The National, Anadolu Ajansı, SANA, Enab Baladi, Toplumsal Bellek, Nokta Haber Yorum.
- Ortadoğu’da Silahların Son Durağı: Devletin Kapısı - 20 Kasım 2026
- Sarı Öküzden Önce Kaybedilen: Türkiye’nin Örgütsüz Demokrasisi - 17 Kasım 2026
- Halkın Parasıyla Halka Cömertlik: İktidarın Eski Sırrı - 17 Kasım 2026












