back to top
Ana Sayfa Ekoloji Doğanın Üzerine Kurulan Kürsü: COP31 ve Türkiye’nin Çevreyle İmtihanı

Doğanın Üzerine Kurulan Kürsü: COP31 ve Türkiye’nin Çevreyle İmtihanı

Dünya iklim krizinden çıkış yollarını konuşmak için Antalya’da toplandı. Aynı ülkenin başka bir köşesinde kömür için toprak kazılıyor, zeytinlikler maden sahalarının sınırlarına sıkışıyor, göller küçülüyor, kentlerin havası kirleniyor. Türkiye, uluslararası iklim zirvesine ev sahipliği yaparken kendi topraklarında doğayla kurduğu ilişkinin çelişkileriyle karşı karşıya. Peki, bir ülkenin iklim sorunlarını çözme iradesi, konferans salonlarında verdiği sözlerden mi, yoksa ormanlarına, sularına, toprağına ve insanlarına nasıl davrandığından mı anlaşılır?

Antalya’da denize yakın büyük bir salonda dünyanın geleceği konuşuluyor. Ülkelerin temsilcileri kürsüye çıkıyor, bilim insanları sıcaklık artışlarını anlatıyor, devlet başkanları insanlığın ortak sorumluluğundan söz ediyor. Önlerinde raporlar, ekranlarda rakamlar, duvarlarda yeşil bir geleceği çağrıştıran görüntüler var. Dışarıda ise Akdeniz, milyonlarca yıldır yaptığı gibi kıyıya vuruyor. Onun konferanstan haberi yok. Bir karar metninin hangi sözcüklerle yazılacağını, hangi devletin hangi cümleye itiraz edeceğini bilmiyor. Ama sularının ısındığını, yaşam alanlarının değiştiğini, kıyılarının betonla çevrildiğini kendi varlığında taşıyor.

Doğa, insanın kendisi hakkında söylediklerini değil, yaptıklarının sonuçlarını biriktirir. Bir ormanı koruduğumuzu söylemek, kesilmiş ağaçları yeniden ayağa kaldırmaz. Bir akarsuyu sevdiğimizi ilan etmek, kirlenmiş yatağındaki yaşamı geri getirmez. Atmosfere bırakılan gazlar, hangi ülkenin iklim konferansına ev sahipliği yaptığına bakmaz. Onların dili kimyanın, fiziğin, biyolojinin dilidir. İnsanın siyasal söylemleriyle değişmeyen, fakat insanın üretim ve tüketim biçimleriyle sürekli değiştirilen bir gerçekliğin içindeyiz.

Türkiye’nin COP31’e ev sahipliği yapması bu nedenle yalnızca uluslararası bir diplomasi başarısı olarak değerlendirilemez. Asıl mesele, ülkenin iklim değişikliği karşısında neyi değiştirdiği, neyi değiştirmeyi göze aldığı ve hangi ekonomik çıkarlardan vazgeçmeye hazır olduğudur. Bir konferans düzenlemekle bir ülkenin doğayla ilişkisini dönüştürmek aynı şey değildir. Hatta bazen birincisi, ikincisinin yapılmadığını görünmez kılmanın aracına dönüşebilir.

Bir Ağacın Gölgesinden Bir Şirketin Bilançosuna

Muğla’nın Milas ilçesindeki Akbelen Ormanı’nı düşünelim. Orada yaşananlar yalnızca ağaç kesimiyle sınırlı değildir. Bir ormanın altında kömür bulunması, o ormanın ekonomik değerinin yeniden tanımlanmasına yol açmıştır. Ağacın gölgesi, toprağın su tutma gücü, kuşların yuvası, köylünün zeytinliği ve gelecek kuşakların yaşam olanağı, çıkarılacak kömürün karşısında ikinci plana itilmiştir.

Akbelen çevresindeki kömür madenciliğine karşı yıllardır mücadele eden köylüler, ormanın ve tarım arazilerinin korunmasını istiyor. Yeniköy ve Kemerköy termik santrallerine yakıt sağlayan madencilik faaliyetleri ise enerji üretiminin sürdürülmesi gerekçesiyle savunuluyor. Burada gerçek bir toplumsal sorun da var: Enerjiye ihtiyaç duyuluyor, insanlar bu tesislerde çalışıyor, geçimlerini buradan sağlıyor. Ancak bu gerçek, kömür üretiminin sonsuza kadar sürdürülmesini zorunlu kılmıyor. Sorulması gereken, işçilerin geçimini ve toplumun enerji ihtiyacını güvence altına alırken doğayı yıkıma uğratmayan bir dönüşümün neden öncelikli politika hâline getirilemediğidir.

Akbelen’de karşı karşıya gelenler yalnızca çevrecilerle bir şirket değildir. Bir tarafta toprağından geçinen köylüler, öte tarafta enerji üretiminden gelir elde eden büyük sermaye kuruluşları; bunların arasında ise kamulaştırma, ruhsatlandırma, denetim ve güvenlik yetkileriyle devlet bulunmaktadır. Doğanın nasıl kullanılacağına ilişkin karar, bu ilişkilerin içinde verilmektedir.

COP31’in sponsorları ve destekçileri arasında yer alan şirketler bu nedenle ayrı bir tartışmanın konusu oldu. Cengiz Holding’in zirvede sürdürülebilir dönüşüm ortağı olarak duyurulması, Limak ve IC Holding gibi Akbelen’deki faaliyetleri nedeniyle eleştirilen kuruluşların iklim destekçileri arasında bulunması, çevre örgütlerinin tepkisini çekti. Şirketlerin konferansa mali destek sağlaması, faaliyetlerinin çevresel etkilerini kendiliğinden ortadan kaldırmıyor. Çevre örgütleri de tam olarak bu çelişkiye dikkat çekiyor.

Bir şirketin ormanların, akarsuların ve maden sahalarının kullanımından kazanç elde etmesiyle iklim çözümlerine yatırım yapması aynı anda mümkün olabilir. Fakat ikincisinin varlığı, birincisinin sonuçlarını sorgulama gereğini ortadan kaldırmaz. Asıl ölçü, şirketin konferansta hangi unvanla anıldığı değil, faaliyetlerinin doğa üzerindeki etkisini ne ölçüde azalttığıdır.

Çünkü doğanın bir reklam yüzü yoktur. Onun sözcülüğünü yaptığını ileri süren herkesin önce kendi ellerine bakması gerekir.

Kömürün Dumanı, Geleceğin Üzerine Çöküyor

Türkiye’nin iklim politikalarındaki en temel çelişkilerden biri enerji üretiminde görülüyor. Güneş ve rüzgâr enerjisinin elektrik üretimindeki payı artıyor. Bu, küçümsenebilecek bir gelişme değil. Fosil yakıtlara bağımlılığı azaltabilecek teknolojilerin yaygınlaşması, geleceğe ilişkin iyimserliğin somut dayanaklarından biridir. Ancak aynı dönemde kömürün elektrik üretimindeki ağırlığını koruması ve yeni fosil yakıt yatırımlarının gündemde kalması, dönüşümün yönü hakkında ciddi sorular doğuruyor.

Uluslararası Climate Action Tracker’ın değerlendirmesine göre Türkiye’nin 2035 iklim hedefi, küresel sıcaklık artışını 1,5 dereceyle sınırlama amacıyla uyumlu değil. Kuruluş, mevcut politikaların emisyonları yeterince hızlı azaltmayacağını, Türkiye’nin kömürden çıkış için açık bir takvim belirlemesi gerektiğini vurguluyor.

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken bir ayrım var. Hükümetin gelecekteki varsayımsal emisyon artışına göre açıkladığı azaltım hedefi, bugünkü emisyonların gerçekten azalacağı anlamına gelmiyor. Bir ülke, gelecekte çok daha fazla kirleteceği varsayılan bir senaryoya göre daha az kirletmeyi vaat ederken, mevcut durumundan daha fazla sera gazı salmayı sürdürebilir.

İklim politikasının en karmaşık görünen ama en yalın çelişkilerinden biri budur: Artışın daha yavaş olması, her zaman azalma değildir.

Üstelik kömür yalnızca atmosfere salınan karbondioksit değildir. Madende çalışan işçinin sağlığı, termik santral çevresinde yaşayan insanların soluduğu hava, kül depolama alanları, yeraltı suları ve tarım arazileri de aynı üretim ilişkisinin parçalarıdır. Elektriğin fiyatı hesaplanırken bu maliyetlerin ne kadarının şirket bilançosunda, ne kadarının toplumun yaşamında kaldığı yeterince görünür değildir.

Bu nedenle enerji dönüşümünü yalnızca bir teknolojinin yerine başka bir teknolojinin geçirilmesi olarak düşünmek eksik kalır. Kömür santralinin yerine güneş paneli koymak önemli olabilir; fakat enerji üretiminin kararlarını kimlerin verdiği, kazanımların nasıl bölüşüldüğü, maden işçilerinin geleceğinin nasıl güvenceye alındığı ve üretimin doğaya etkisinin nasıl denetlendiği de aynı ölçüde önemlidir.

Suyun Hafızası, İnsanın Unuttukları

Türkiye’nin çevre sorunlarını anlamak için gökyüzüne bakmak kadar suyun izini sürmek de gerekir. Bir zamanlar kıyısında balıkçıların ağ attığı, çiftçilerin sulama yaptığı, kuşların konakladığı göllerin küçülmesi yalnızca yağışların azalmasıyla açıklanamaz. İklim değişikliği, aşırı yeraltı suyu kullanımı, yanlış tarımsal sulama yöntemleri, sanayi tüketimi ve havza yönetimindeki sorunlar birbirini büyütüyor.

Tarım ve Orman Bakanlığının 2026’da yayımladığı değerlendirmeler, Türkiye’nin özellikle 2024 ve 2025 yıllarında ağır kuraklık dönemlerinden geçtiğini ortaya koyuyor. Bakanlık, Akdeniz Havzası’nda bulunan Türkiye’nin iklim değişikliğinin su kaynakları üzerindeki etkilerine karşı son derece duyarlı olduğunu da kabul ediyor.

Bu kabul önemlidir. Ancak sorunun tanınmasıyla çözülmesi arasında uzun bir mesafe bulunuyor.

Konya Kapalı Havzası’nda yeraltı sularının aşırı kullanımı ve obruk oluşumları, Burdur Gölü’nün uzun dönemli küçülmesi, Tuz Gölü çevresindeki ekolojik baskılar, suyun yalnızca doğanın değil, ekonomik kararların da konusu olduğunu gösteriyor. Bir bölgede hangi ürünün yetiştirileceğine, hangi sanayi tesisinin kurulacağına, hangi yatırımın ne kadar su kullanacağına ilişkin tercihler, gelecekte o bölgede yaşamın sürdürülüp sürdürülemeyeceğini etkiliyor.

Suyun tükenişini yalnızca bireylerin musluğu açık bırakmasına bağlamak, sorunun yapısal nedenlerini gözden kaçırır. Elbette herkes suyu dikkatli kullanmalıdır. Fakat büyük ölçekli tarımsal sulama, sanayi üretimi ve kentleşme politikalarının yarattığı baskı, yalnızca evlerde alınacak tasarruf önlemleriyle giderilemez.

Bir göl kuruduğunda geride yalnızca çatlamış toprak kalmaz. Çevresindeki iklim değişir, kuşların göç yolları etkilenir, balıkçının geçim kaynağı ortadan kalkar, çiftçinin üretim koşulları ağırlaşır. Doğadaki bir eksilme, toplumun yaşamında başka eksilmeler doğurur.

Suyun hafızası vardır. İnsan ona nasıl davrandıysa, bir gün karşılığını kendi yaşamında bulur.

Kentlerin Üzerine Çöken Görünmez Yük

İklim krizini uzak geleceğin sorunu gibi düşünmeye alıştık. Oysa milyonlarca insan için çevre sorunu her sabah soluduğu havadır.

Temiz Hava Hakkı Platformu’nun Kara Rapor 2025 çalışması, Türkiye’deki hava kirliliğinin halk sağlığı üzerindeki ağır sonuçlarına dikkat çekti. Raporda, 2024 yılındaki ince partikül madde kirliliğiyle ilişkilendirilen erken ölümlerin 62 bini aştığı hesaplandı. Bu rakam, tek tek kişilerin ölüm nedenini belirleyen bir adli tespit değil, kirliliğin sağlık üzerindeki etkisini ölçen bilimsel bir tahmindir. Ancak büyüklüğü, sorunun toplumsal boyutunu göstermeye yeterlidir.

Hava kirliliği kentlerde eşit dağılmadığı gibi, sonuçları da herkes için eşit değildir. Sanayi bölgelerine yakın mahallelerde yaşayanlar, yoğun trafik güzergâhlarında çalışanlar, yalıtımsız evlerde oturanlar ve sağlık hizmetlerine erişimi sınırlı olanlar daha ağır koşullarla karşılaşabilir. Ekonomik gücü yüksek olan bir insan daha temiz bir bölgede yaşayabilir, özel sağlık hizmeti alabilir, yaşam alanını değiştirebilir. Düşük gelirli bir işçinin ise çoğu zaman çalıştığı fabrikayı, yaşadığı mahalleyi ve her gün soluduğu havayı seçme olanağı bulunmaz.

Çevre sorununun toplumsal eşitsizlikle birleştiği yer burasıdır.

İstanbul’da betonlaşma ve trafik, sanayi kentlerinde üretim kaynaklı emisyonlar, kömür kullanılan bölgelerde yakıtın niteliği ve enerji üretimi, kentlerin havasını farklı biçimlerde etkiliyor. Bir yandan yeşil şehirlerden söz edilirken öte yandan yapılaşmanın açık alanları daraltması, ağaç varlığını azaltması ve yaz aylarında kentleri daha fazla ısıtması, şehir planlamasının hangi önceliklere göre yapıldığını sorgulatıyor.

Depreme dayanıklı konut üretmek zorunludur. Ancak güvenli bir kent, yalnızca binaların yıkılmamasıyla tanımlanamaz. Suyu, havası, yeşil alanları, ulaşımı ve kamusal yaşamı da güvenli olmalıdır. İnsanın evini sağlamlaştırırken yaşadığı çevreyi yaşanmaz hâle getirmesi, ilerleme düşüncesinin kendi içindeki çelişkilerinden biridir.

Denizler Kirlenirken Kıyılar Değerleniyor

Marmara Denizi’nde 2021 yılında geniş ölçekte görülen müsilaj, uzun süredir biriken çevresel baskının gözle görülür hâle gelmesiydi. Deniz, yıllarca kendisine bırakılan atıkları, artan besin yükünü, ısınan suların etkisini ve ekolojik dengesindeki bozulmayı bir noktadan sonra saklayamaz oldu.

Müsilajın görünürlüğünün azalması, Marmara’nın bütün sorunlarının çözüldüğü anlamına gelmiyor. Atık su arıtımı, azot ve fosfor yükünün azaltılması, sanayi deşarjlarının denetlenmesi ve havzanın bütünlüklü korunması, kalıcı iyileşmenin temel koşulları arasında bulunuyor.

Akdeniz ve Ege kıyılarında ise başka bir çelişki yaşanıyor. Deniz manzarası ekonomik değere dönüştükçe kıyılara yönelik yapılaşma baskısı artıyor. Turizm, istihdam ve gelir yaratırken yanlış planlanan büyük tesisler su tüketimini artırabiliyor, kıyı ekosistemlerini parçalayabiliyor ve halkın kıyıya erişimini sınırlayabiliyor.

Bir kıyının değeri yalnızca orada yapılacak otelin oda sayısıyla ölçüldüğünde, denizin kendisi giderek ekonomik faaliyetin arka planına dönüşür. Oysa kıyı, yalnızca yatırım alanı değildir. Balıkçının geçimi, çocuğun denize ulaşma hakkı, kıyı bitkilerinin yaşam alanı ve herkesin ortak doğa mirasıdır.

Burada turizme karşı çıkmakla doğanın sınırsızca kullanılmasına karşı çıkmak birbirine karıştırılmamalıdır. Sorun, insanların seyahat etmesi veya kıyılarda dinlenmesi değil, ortak yaşam alanlarının kısa dönemli kazançlar uğruna geri dönüşü güç biçimde değiştirilmesidir.

Çevreyi Savunmanın da Bir Bedeli Var

COP31’in Türkiye açısından en önemli çelişkilerinden biri, çevre politikaları kadar çevreyi savunan insanların durumunda ortaya çıkıyor.

Uluslararası İnsan Hakları İzleme Örgütü, Ekim 2026’da yayımladığı değerlendirmede, Türkiye’de çevre savunucularının protesto yasakları, gözaltılar ve yargısal işlemlerle karşı karşıya kaldığına dikkat çekti. Akbelen’deki mücadele bu tartışmanın en belirgin örneklerinden biri olarak gösterildi.

Bir ülkede doğayı korumaktan söz edilirken doğayı korumak isteyen insanların kamusal alanda seslerini duyurabilmeleri de güvence altında olmalıdır. Elbette her protesto, her iddia ve her yatırım tartışması hukukun sınırları içinde değerlendirilir. Ancak hukuk, yalnızca yatırımların önünü açan bir araç olarak görülemez. Yurttaşın yaşam alanına ilişkin kararlara katılması, bilgi edinmesi, itiraz etmesi ve yargı yoluna başvurması da hukuk devletinin temel gereklerindendir.

İklim değişikliğiyle mücadele, toplumun dışında ve toplum adına yürütülebilecek bir teknik işlem değildir. İnsanların yaşadıkları orman, köy, kıyı ve kent hakkında söz sahibi olmaları gerekir.

Bir konferansta sivil toplumun öneminden söz etmek kolaydır. Asıl güç olan, kendi köyünde bir maden projesine itiraz eden yurttaşın sözünü dinlemektir.

İyimser Olmak İçin Nedenimiz Var mı?

Bütün bu tablo karşısında Türkiye’de hiçbir olumlu gelişme yaşanmadığını söylemek doğru olmaz. Yenilenebilir enerji kapasitesindeki artış, enerji verimliliğine yönelik yatırımlar, atıkların geri kazanılması, su yönetimi planları ve iklim değişikliğine uyum çalışmalarının yaygınlaşması, geleceğe ilişkin belirli olanaklar yaratıyor. İklim Kanunu’nun kabul edilmesi de sera gazı emisyonlarının izlenmesi ve düzenlenmesi bakımından hukuki bir çerçeve oluşturuyor.

Ancak bir yasanın çıkarılmasıyla o yasanın toplumsal ve ekolojik sonuç üretmesi aynı şey değildir. İklim politikasının başarısı, yalnızca yeni kurumlar kurulması veya yeni piyasa mekanizmalarının oluşturulmasıyla ölçülemez. Emisyonların gerçekten azalıp azalmadığına, su havzalarının korunup korunmadığına, orman kayıplarının önlenip önlenmediğine, kentlerdeki hava kalitesinin iyileşip iyileşmediğine ve çevresel kararların toplumun denetimine ne ölçüde açıldığına bakmak gerekir.

İyimserliğin başka bir kaynağı da toplumun kendisidir.

Akbelen’de toprağını savunan köylü, Karadeniz’de deresine sahip çıkan insan, kentinde ağaçların kesilmesine itiraz eden mahalle sakini, denizlerin kirlenmesine karşı çalışan bilim insanı ve çevre hakkını mahkemelerde arayan yurttaş, henüz tamamlanmamış başka bir geleceğin olanağını taşıyor.

Bu mücadelelerin her biri başarılı olmuş değildir. Kimi zaman ağaçlar kesilmiş, kimi zaman mahkeme kararları beklenmiş, kimi zaman insanlar yaşam alanlarından uzaklaşmak zorunda kalmıştır. Ancak doğanın yalnızca ekonomik bir kaynak olarak görülmesine karşı başka bir toplumsal düşüncenin varlığını sürdürmesi, geleceğe ilişkin iyimserliğin en somut dayanaklarından biridir.

Burada iyimserlikle umut arasındaki farkı da görmek gerekir. İyimserlik, geleceğin kendiliğinden daha iyi olacağına inanabilir. Umut ise geleceğin değiştirilebilir olduğunu bilmekle başlar. Birincisi beklemeyi, ikincisi sorumluluk üstlenmeyi gerektirir.

Türkiye’nin ihtiyacı, sorunları örten bir iyimserlik değil, sorunların üzerine gidebilecek bir toplumsal iradedir.

Dünyanın Son Sözü İnsana Ait Değil

COP31’in Antalya’daki görüşmeleri, 20 Kasım itibarıyla fosil yakıtlar ve iklim finansmanı konusundaki anlaşmazlıklar nedeniyle planlanan bitiş süresini aştı. Müzakerelerdeki bu güçlük, dünya ekonomisinin enerji kaynakları, üretim ilişkileri ve ülkeler arasındaki eşitsizliklerle ne kadar derinden bağlantılı olduğunu bir kez daha gösteriyor.

İklim krizini yaratan tarihsel süreç, yalnızca insanların doğayı yeterince sevmemesinden kaynaklanmadı. Sanayileşmenin, enerji üretiminin, sınırsız büyüme arayışının ve tüketimin örgütlenme biçimleri, doğayla kurulan ilişkiyi dönüştürdü. Bugün bu ilişkinin sonuçlarıyla karşı karşıyayız.

Doğanın korunması için insanlığın üretimden vazgeçmesi gerekmiyor. İnsan çalışmaya, üretmeye, evler kurmaya, yollar yapmaya, enerji kullanmaya devam edecek. Ancak bunları hangi amaçla, hangi ölçüde ve kimin yararına yaptığı sorusu artık ertelenemez.

Bir toplumun gelişmişliği yalnızca ürettiği çelikle, tükettiği elektrikle, inşa ettiği yollarla veya büyüttüğü ekonomisiyle ölçülemez. Bunları gerçekleştirirken toprağını ne kadar koruduğu, suyunu ne kadar temiz tuttuğu, insanlarına nasıl bir yaşam sunduğu ve gelecek kuşaklara ne bıraktığı da gelişmişliğin ayrılmaz ölçüleridir.

Doğa, insanın dışında duran ve istediği gibi kullanabileceği sınırsız bir depo değildir. İnsan onun içindedir; soluduğu havayla, içtiği suyla, yediği ekmekle, bedenini oluşturan maddelerle ona bağlıdır. Doğaya verilen zarar, er ya da geç insanın kendi yaşamına döner. Bu nedenle doğanın özgürlüğü ile insanın özgürlüğü birbirinden bütünüyle ayrı düşünülemez.

Antalya’da bir gün konferans sona erecek. Temsilciler ülkelerine dönecek, bildiriler yayımlanacak, devletler elde ettikleri diplomatik sonuçları anlatacak. Konferans salonlarının ışıkları sönecek. Fakat Akbelen’deki toprak, Konya’daki yeraltı suları, Marmara’nın derinlikleri, kentlerin havası ve Anadolu’nun ormanları yaşamaya devam edecek. Onların sorunları da alınan kararların sonuçları da orada kalacak.

Belki de COP31’in Türkiye’ye bıraktığı en önemli soru, konferansın sonunda hangi bildirinin kabul edildiği değil, bu ülkenin kendi doğasıyla nasıl bir gelecek kurmak istediğidir.

Çünkü insan, dünyayı yalnızca kendisine ait sandığı ölçüde onu tüketme hakkını da kendisinde buluyor. Oysa kendisinden önce var olan ve kendisinden sonra da varlığını sürdürecek bir dünyanın geçici konuğu olduğunu unutmaması gerekir.

Ve belki de asıl ilerleme, insanın doğa üzerindeki egemenliğini ne kadar genişlettiğiyle değil, onunla birlikte yaşamayı ne kadar öğrendiğiyle ölçülecektir.


  • NHA / UNFCCC, Reuters, Associated Press, Climate Action Tracker, Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı, Temiz Hava Hakkı Platformu, Human Rights Watch, Deutsche Welle Türkçe, Medyascope, Evrensel, Cumhuriyet, T24, Ekoloji Birliği, COP31 Türkiye