Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti’nin yenilgisi, 13 Kasım 1918’de İtilaf Devletleri donanmasının İstanbul Boğazı’na girmesiyle başkentin gündelik yaşamında da görünür hale geldi. İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan savaş gemilerinin İstanbul önlerine demirlemesi, dört yıl boyunca savaşın ağır sonuçlarını yaşayan kent halkı için yalnızca askerî bir yenilginin değil, devlet egemenliğinin de kaybedilmekte olduğunun göstergesiydi.
13 Kasım 1918 sabahı İstanbul, tarihinin en ağır günlerinden birine uyandı. Bir gün önce Fransız savaş gemileriyle gelen askerlerin karaya çıkmasının ardından, İtilaf Devletleri’ne ait 55 parçalık donanma Boğaz’a girdi. İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan savaş gemileri Dolmabahçe, Sarayburnu ve Boğaz boyunca demirlerken Osmanlı Devleti’nin başkenti, galip devletlerin askerî gücünün doğrudan denetimi altına girmeye başladı.
Bu gelişme, 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi’nin ardından yaşandı. Osmanlı ordularının terhis edilmesini, stratejik bölgelerin denetimini ve İtilaf Devletleri’ne güvenlik gerekçesiyle işgal yetkisi tanıyan hükümleri içeren mütareke, savaşın sona ermesinden çok daha geniş sonuçlar doğurdu. İstanbul’a gelen savaş gemileri, bu hükümlerin başkentteki ilk büyük askerî gösterisiydi.
Dört Yıllık Savaşın Ardından Gelen Donanma
Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı boyunca yalnızca cephelerde ağır kayıplar vermemiş; İstanbul’da ve Anadolu’nun geniş bölgelerinde kıtlık, yüksek fiyatlar, salgın hastalıklar ve zorunlu askerlik nedeniyle derin toplumsal sorunlarla karşı karşıya kalmıştı. Savaş yıllarında uygulanan sansür, cephelerdeki yenilgilerin ve devletin içine düştüğü durumun kamuoyuna bütün açıklığıyla yansımasını engellemişti. Bununla birlikte savaşın yarattığı yoksulluk ve kayıplar, başkent halkının gündelik yaşamında çoktan hissediliyordu.
13 Kasım’da Boğaz’a giren donanma, bu nedenle yalnızca askerî bir üstünlüğün gösterisi değildi. Savaşın ekonomik ve toplumsal yükünü taşıyan halk, şimdi de başkentinin yabancı askerî güçler tarafından denetlenmesine tanıklık ediyordu. 14 Kasım’da karaya çıkan işgal birliklerinin kendi bandoları eşliğinde düzenlediği geçit törenleri, yenilginin şehir yaşamındaki en belirgin görüntülerinden biri oldu.
İstanbul’un İşgali Ve Egemenliğin Aşınması
13 Kasım 1918, İstanbul’un fiilî işgalinin başlangıcı kabul edilir. İtilaf Devletleri, mütareke hükümlerine dayanarak limanları, ulaşım noktalarını ve stratejik tesisleri denetim altına almaya yöneldi. Osmanlı hükümeti görevini sürdürse de başkentteki askerî ve siyasal kararlar giderek işgal kuvvetlerinin baskısı altında şekillendi.
İstanbul’un resmen işgali ise 16 Mart 1920’de gerçekleşti. İngiliz birlikleri başta olmak üzere işgal kuvvetleri devlet kurumlarına müdahale etti, bazı milletvekilleri ve siyasetçiler tutuklandı. Meclis-i Mebusan’ın çalışmalarının sona ermesi, Ankara’da yeni bir meclisin açılmasına uzanan süreci hızlandırdı.
13 Kasım 1918’de İstanbul’a giren donanma, dört yıl süren savaşın sonunda bir imparatorluğun askerî yenilgisini ve siyasal çözülüşünü görünür kılmıştı. Ancak işgalin başlamasıyla birlikte İstanbul’un ve Anadolu’nun geleceği yalnızca galip devletlerin kararlarına bağlı kalmayacak, savaşın bütün yükünü taşımış toplumun bağımsızlık arayışı da yeni bir tarihsel dönemin belirleyici gücü haline gelecekti.
- NHA / Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918), Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Türk Tarih Kurumu, Atatürk Ansiklopedisi, İstanbul’un İşgali Üzerine Tarih Araştırmaları
