Hitler’in Hukukçuları Savaş Bitince Mahkeme Önüne Nasıl Çıktı?

Nazi Almanyası’nda adalet sistemi yalnızca yasaları uygulayan bir kurum olmaktan çıkarak rejimin siyasal iradesini infaz eden bir mekanizmaya dönüştü. Ölüm cezaları veren, muhalifleri yıllarca hapseden, Yahudileri ve Polonyalıları ırk yasaları üzerinden mahkûm eden, “gece ve sis” düzeni içinde insanların kaybolmasına hukuki zemin hazırlayan yargıçların bir bölümü savaş sonrasında Nürnberg’de sanık sandalyesine oturdu. Ancak ortaya çıkan tablo, suçun büyüklüğü ile verilen cezalar arasındaki uçurumu da gösterdi: 16 hukukçudan 10’u mahkûm edildi, dört kişi beraat etti, iki sanık ise dava tamamlanmadan süreçten çıktı. Mahkûm edilenlerin çoğu ise birkaç yıl içinde yeniden özgür kaldı.

Nazi rejiminin en büyük başarısı, hukuku ortadan kaldırmak değil onu ele geçirmekti

Nazi Almanyası denildiğinde akla çoğu zaman SS birlikleri, Gestapo, toplama kampları ve gaz odaları gelir. Oysa diktatörlüğün asıl gücünü açıklamak için yalnızca silahlı örgütlere bakmak yeterli değildir. Çünkü milyonlarca insanın yaşamını belirleyen bir rejimin kalıcılaşması için polis kadar mahkemeye, hapishane kadar yasaya, cop kadar karar metnine de ihtiyaç vardır.

Nazi rejimi bunu yaptı. 1933’ten itibaren Alman hukuk sistemi adım adım siyasallaştırıldı. Yahudi ve sosyalist hâkim, savcı ve avukatlar mesleklerinden uzaklaştırıldı. Hâkimlerden yalnızca yazılı yasaya değil, Nazi rejiminin tanımladığı “sağlıklı halk duygusuna” göre karar vermeleri istendi. Hitler yönetimi siyasi davalarda istediği sonuçları alamadığında özel mahkemeler kurdu ve 1934’te Berlin’de Halk Mahkemesi’ni, Volksgerichtshof oluşturdu.

Buradaki kırılma noktası tam da budur: Nazi rejimi hukuku bütünüyle yok etmedi. Hukuku kendi amaçları için yeniden biçimlendirdi.

Mahkeme salonları açık kaldı. Hâkimler cübbelerini giymeye devam etti. Kararlar yine yazılıyordu. Sanıklar yine mahkeme önüne çıkarılıyordu. Fakat hukukun temelindeki tarafsızlık, eşitlik ve savunma hakkı ortadan kalktığında geriye yalnızca hukuka benzeyen bir devlet şiddeti mekanizması kalmıştı.

Volksgerichtshof: Mahkeme mi, devlet terörünün kürsüsü mü?

Halk Mahkemesi bunun en çarpıcı örneğiydi.

Mahkeme başlangıçta vatana ihanet ve bazı ağır siyasi suçlarla ilgilenmek üzere oluşturulmuştu. Ancak savaş yıllarında giderek Nazi rejiminin muhaliflerini ezmek için kullanılan bir terör mahkemesine dönüştü. Özellikle 1942’de mahkemenin başına Roland Freisler geldikten sonra kararların niteliği daha da sertleşti.

Alman Tarih Müzesi’nin verilerine göre Halk Mahkemesi, toplam yaklaşık 18 bin karar içinde 5 bin 200 civarında ölüm cezası verdi. Freisler’in Birinci Senatosu, Kızıl Orkestra, Beyaz Gül, Kreisau Çevresi ve 20 Temmuz 1944’te Hitler’e yönelik suikast girişimine katılanlar hakkında çok sayıda ölüm kararı verdi. Bazı kararların infazı, hükümden yalnızca birkaç saat sonra gerçekleştirildi.

Freisler’in mahkeme salonundaki görüntüleri bugün hâlâ Nazi hukukunun sembollerinden biri olarak görülüyor.

Burada önemli olan yalnızca Freisler’in kişiliği değildir. Freisler, sistemin bütününü temsil eden bir figürdü. Hâkimler, savcılar, Adalet Bakanlığı bürokratları ve özel mahkemeler birlikte çalışıyordu. Nazi Almanyası’nda hukuk mesleğinin önemli bölümü, rejimin siyasal hedeflerini gerçekleştiren bir devlet aygıtına dönüşmüştü. ABD Holokost Anı Müzesi de Nazi hukuk sisteminin özellikle savaşın son yıllarında zulüm ve siyasi baskının devlet mekanizmasına dönüştüğünü belirtiyor.

Bir Yahudi’nin ölüm kararı: Leo Katzenberger dosyası

Bu dönüşümü anlamanın en çarpıcı örneklerinden biri Leo Katzenberger davasıdır.

Nürnberg’de yaşayan 68 yaşını geçmiş Yahudi iş insanı Leo Katzenberger, Yahudi olmayan Irene Seiler ile ilişki yaşamakla suçlandı. Nazi rejiminin ırk yasaları altında “ırksal kirlenme” olarak tanımlanan suçlamanın gerçek bir delil zemini bulunmuyordu. İlk soruşturmayı yürüten hâkim de cinsel ilişkinin gerçekleştiğini gösteren yeterli kanıt bulamamıştı.

Dosya daha sonra Nazi hukukunun en bilinen isimlerinden Oswald Rothaug’un başkanlığındaki Nürnberg Özel Mahkemesi’ne geldi.

Duruşma bir hukuk arayışından çok siyasi gösteriye dönüştü. Rothaug, Katzenberger’i Yahudi kimliği üzerinden aşağılayan ifadeler kullandı. Tanıkların ifadeleri yönlendirildi, savunmanın söyledikleri büyük ölçüde göz ardı edildi ve sonuç daha dava sürerken belirlenmişti. Mahkeme Katzenberger’i ölüm cezasına mahkûm etti. 2 Haziran 1942’de Münih’te başı kesilerek öldürüldü.

Savaş sonrasında Nürnberg’de görülen Yargıçlar Davası’nda Rothaug’un dosyası yeniden açıldığında mahkeme çok daha ağır bir hükme vardı.

Nürnberg Askerî Mahkemesi, Katzenberger’in Yahudi olduğu için yargılandığını ve öldürüldüğünü tespit etti. Rothaug’un Nazi rejiminin Yahudileri ve diğer grupları zulmetme ve yok etme politikasının “bilerek ve isteyerek” aracı olduğu sonucuna vardı. Mahkeme ayrıca Rothaug’un bazı davalarda kararını duruşmadan önce verdiğini, mahkemesini korku ve terör aracına dönüştürdüğünü belirledi.

İşte burada hukuk tarihinin en önemli sorularından biri ortaya çıktı:

Bir hâkim yalnızca kötü bir yasağı uyguladığında mı suçludur, yoksa yasayı bilerek ve isteyerek zulüm aracına dönüştürdüğünde mi?

Nürnberg’in cevabı açıktı.

Nürnberg’de hâkimler de sanık sandalyesine oturdu

Savaş sonrasında Müttefikler yalnızca Hitler’in çevresindeki siyasi ve askerî liderleri yargılamadı. 1946 ile 1949 arasında gerçekleştirilen 12 ek Nürnberg davasından biri doğrudan Nazi hukuk sistemine ayrıldı.

Bu dava tarihe Judges’ Trial, Yargıçlar Davası veya Justice Case olarak geçti.

Davanın sanık sandalyesinde 16 hukukçu vardı. Bunların dokuzu Reich Adalet Bakanlığı’nın üst düzey görevlileriydi. Diğerleri Halk Mahkemesi ve Özel Mahkemelerde görev yapmış hâkim ve savcılardı. Sanıklar arasında Franz Schlegelberger, Curt Rothenberger, Ernst Lautz ve Oswald Rothaug gibi Nazi hukuk sisteminin önde gelen isimleri bulunuyordu.

ABD Savcısı Telford Taylor’ın davanın açılışındaki yaklaşımı son derece çarpıcıydı. Sanıkların suçunun sıradan bir hukuk ihlali olmadığını, suçların hukuk adına işlenmiş olması nedeniyle davanın özel bir nitelik taşıdığını vurguladı. Taylor’a göre bu hukukçular, adalet sistemini bir tiranlık mekanizmasına dönüştürmüşlerdi.

Davanın temel suçlaması “yargısal cinayet ve diğer zulümler”di. İddia, hukukçuların mevcut hukuk biçimlerini kullanarak siyasi, ırksal ve toplumsal gruplara yönelik zulüm, köleleştirme ve kitlesel imha politikasına hizmet ettikleri yönündeydi.

16 sanık, 10 mahkûmiyet, dört beraat

4 Aralık 1947’de karar açıklandı.

16 sanığın 10’u mahkûm edildi, dört sanık beraat etti, iki sanık ise dava tamamlanmadan süreçten çıktı. Mahkûm edilenlerin dördü ömür boyu hapis cezasına, altısı ise 5 ila 10 yıl arasında değişen hapis cezalarına çarptırıldı.

Burada dikkat çekici bir ayrıntı var:

Yargıçlar Davası’nda hiçbir sanık ölüm cezasına çarptırılmadı.

Yani savaş boyunca başkaları hakkında ölüm kararları veren hukukçuların kendileri, Nürnberg’de ölüm cezasına mahkûm edilmedi.

Davanın en ağır cezalarından biri Oswald Rothaug’a verildi. Rothaug ömür boyu hapse mahkûm edildi. Ancak cezası daha sonra 20 yıla indirildi ve Aralık 1956’da serbest bırakıldı. 1967’de öldü.

Bu tablo, Nürnberg’in adalet arayışındaki en büyük çelişkilerinden birini de ortaya çıkarır: Nazi hukuk sisteminin suçlarını tescil eden mahkeme güçlü bir tarihsel hüküm verdi, fakat bu hükmün cezai sonucu çoğu sanık açısından oldukça sınırlı kaldı.

Schlegelberger: Ömür boyu hapis cezasından özgürlüğe

Franz Schlegelberger, Nazi Adalet Bakanlığı’nın en önemli hukukçularından biriydi. Adalet Bakanlığı’nda devlet sekreteri olarak görev yaptı ve bir dönem Reich Adalet Bakanlığı’na vekâleten başkanlık etti.

Nürnberg’de ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.

Fakat savaş sonrasının siyasal atmosferi değiştikçe ceza rejimi de değişti. Schlegelberger 1950’lerin başında sağlık gerekçesiyle serbest bırakıldı ve daha sonra emekli maaşı aldı. 1970’te öldü.

Başka bir ifadeyle, Nazi hukuk düzeninin en üst düzey isimlerinden biri, Nürnberg’de insanlığa karşı suçlardan dolayı ömür boyu hapis cezasına çarptırıldıktan birkaç yıl sonra yeniden özgür bir insan olarak hayatını sürdürdü.

Curt Rothenberger: Yedi yıl hapis, sonra emekli maaşı

Curt Rothenberger de aynı tablonun başka bir örneğiydi.

Nazi döneminde Hamburg Yüksek Bölge Mahkemesi başkanı olarak görev yapan Rothenberger daha sonra Adalet Bakanlığı’nda devlet sekreterliğine yükseldi. Yargı sisteminin Nazi Partisi çıkarları doğrultusunda kullanılmasında rol oynadığı gerekçesiyle Nürnberg’de yedi yıl hapis cezasına çarptırıldı.

1950’de serbest bırakıldı.

Sonrasında Batı Almanya’da denazifikasyon sürecinde aklandı ve 1952’de emekli maaşı bağlandı. Daha sonra yeniden hukuk alanında çalıştı. Nazi dönemindeki faaliyetlerinin kamuoyunda yeniden gündeme gelmesinin ardından 1959’da yaşamına son verdi.

Bu hikâye yalnızca bir kişinin hikâyesi değildir.

Asıl mesele, savaş sonrasında kurulan Batı Almanya’nın eski Nazi hukukçularıyla ne yaptığıdır.

Ernst Lautz: Ölüm cezaları isteyen savcı, savaş sonrasında emekli memur

Ernst Lautz, Nazi Halk Mahkemesi’nin başsavcısıydı.

1942 ve 1943 yıllarında Nazi mahkemelerinde yaklaşık 400 ölüm cezası talep ettiği belgelenmiştir. Nürnberg’de 10 yıl hapis cezasına mahkûm edildi. Ancak 1951’de serbest bırakıldı. Daha sonra eski devlet memuru sıfatıyla emekli maaşı aldı.

1950’lerin sonunda kamuoyunda büyük tepki oluştu. Dönemin haberlerinde Lautz’un Nazi dönemindeki ölüm cezası talepleri ve savaş sonrasında aldığı emekli maaşı tartışma konusu oldu.

Bir başka deyişle, Nazi devletinin muhalifleri için ölüm isteyen bir başsavcı, birkaç yıl sonra demokratik Batı Almanya’nın emeklilik sisteminden maaş alan eski bir devlet memuruna dönüşmüştü.

En üsttekiler ise mahkeme önüne hiç çıkamadı

Nazi adalet sisteminin en üst düzey isimlerinden bazıları ise Nürnberg’de sanık sandalyesine hiç oturmadı.

Franz Gürtner, Nazi Almanyası’nın ilk Adalet Bakanı, 1941’de öldü.

Otto Thierack, 1942’den itibaren Adalet Bakanı olarak Nazi hukuk sisteminin daha da radikalleşmesinde önemli rol oynadı. Savaş sonrasında yakalandı ancak 1946’da intihar etti.

Halk Mahkemesi’nin başkanı Roland Freisler ise 1945’te Berlin’in bombalanması sırasında öldü.

Dolayısıyla Nazi hukuk sisteminin en üst düzey üç figürü, Nürnberg’de gerçek anlamda hesap vermedi.

Freisler’in ölümünden sonra geriye ise binlerce ölüm kararı ve Nazi hukukunun en karanlık görüntülerinden bazıları kaldı.

“Gece ve Sis”: Mahkeme ile kamp arasındaki karanlık koridor

Nazi hukuk sisteminin rolü yalnızca ölüm cezalarıyla sınırlı değildi.

1941 tarihli Nacht und Nebel, Gece ve Sis kararnamesiyle işgal edilen topraklarda Alman güvenliğini tehdit ettiği düşünülen kişiler Almanya’ya götürülüyor ve çoğu zaman dış dünyadan tamamen koparılıyordu.

Bu insanların bir bölümü Özel Mahkemelerde yargılandı ve ölüm veya hapis cezalarına çarptırıldı. Bazıları ise cezalarını tamamladıktan ya da beraat ettikten sonra dahi toplama kamplarına gönderildi. Gross-Rosen ve Natzweiler-Struthof gibi kamplara sevk edilen “Gece ve Sis” tutuklularının ölüm oranı son derece yüksekti.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Toplama kamplarına gönderme işlemlerinin tamamı hâkimlerin kararıyla yapılmıyordu. Gestapo, SS ve diğer güvenlik kurumları da bu mekanizmanın merkezindeydi. Ancak Nazi hukuk sistemi, siyasi tutuklamalar ve özel mahkeme kararları üzerinden bu terör düzeninin önemli bir parçasını oluşturuyordu.

Hukuk ile kamp arasındaki sınır böylece siliniyordu.

Nazi hukukunun en ürkütücü yanı: Her şeyin “yasal” görünmesi

Nazi Almanyası’nın hukuk sistemi üzerine yapılan araştırmaların en önemli sonucu belki de burada yatıyor.

Diktatörlük, hukuku tamamen ortadan kaldırmadı.

Tam tersine, hukuk görüntüsünü koruyarak hukukun anlamını değiştirdi.

Yahudilere yönelik ayrımcılık yasalaştırıldı. Siyasi muhalefet suç haline getirildi. “Halk düşmanı”, “vatana ihanet”, “askeri gücü zayıflatma” gibi geniş kavramlar kullanıldı. Hâkimlere rejimin beklentileri açıkça bildirildi. Adalet Bakanı Otto Thierack döneminde hâkimlere karar verirken Nazi siyasetinin çizgisini esas almaları yönünde baskı arttı. 1942’den itibaren yayımlanan “Bütün Hâkimlere Mektuplar” da ceza uygulamalarının rejimin siyasal amaçları doğrultusunda sertleştirilmesinde kullanıldı.

Böylece mahkeme salonunda bir sanık hâlâ hâkim karşısındaydı.

Fakat hâkim artık bağımsız bir yargıç değildi.

Devletin siyasal kararını hukuk diliyle açıklayan kişiydi.

Savaş bitti, fakat Nazi hukukçularının büyük bölümü ortadan kaybolmadı

Nürnberg’in hikâyesi burada bitmedi.

Batı Almanya’da Nazi geçmişiyle hesaplaşma, savaşın hemen ardından beklenen ölçüde kapsamlı olmadı. ABD Holokost Anı Müzesi’nin verilerine göre 1949’dan sonra Federal Almanya’da Nazi dönemi suçlarıyla ilgili 900’den fazla yargılama yapıldı. Ancak davaların çoğunun beraat veya hafif cezalarla sonuçlandığı eleştirileri yapıldı.

Daha da çarpıcı olanı, binlerce Nazi görevlisinin hiç yargılanmaması ve bir bölümünün eski mesleklerine dönmesiydi.

Müze, savaş sonrası Batı Almanya’da hâkimlerin önemli çoğunluğunun onlarca yıl boyunca eski Nazi görevlilerinden oluştuğunu belirtiyor.

Bu durum Almanya’nın demokratikleşme sürecindeki en büyük tarihsel paradokslardan birini oluşturdu:

Nazi döneminin hukukçuları, yeni demokrasinin hukuk sisteminde yeniden görev alabildi.

1960’lar ve 1970’lerde bile hesaplaşma tamamlanmamıştı

Bunun en çarpıcı örneklerinden biri Hans-Joachim Rehse davasıdır.

Rehse, Halk Mahkemesi’nde hâkimlik yapmış ve çok sayıda siyasi davada görev almıştı. 1967’de Batı Berlin mahkemesi tarafından Nazi dönemindeki cinayetlere yardım etmekten beş yıl hapse mahkûm edildi.

Ancak ertesi yıl Federal Almanya’nın en yüksek mahkemesi kararı bozdu. Gerekçedeki yaklaşım, Nazi dönemindeki hâkimlerin kendi dönemlerinin yasalarını uyguladıkları savunmasına büyük ölçüde alan açıyordu.

Bu gelişme, savaş sonrasında Almanya’nın hukuk devleti ile Nazi hukuk mirası arasındaki hesaplaşmasının ne kadar sancılı olduğunu gösteriyordu.

Peki Nürnberg neyi başardı?

Bütün bu tabloya bakarak Nürnberg’i başarısızlık olarak görmek kolaydır.

Ama bu eksik olur.

Çünkü Yargıçlar Davası, dünya hukuk tarihinde çok önemli bir ilke ortaya koydu:

Bir hâkim, “ben sadece yasayı uyguladım” diyerek sorumluluktan kurtulamaz.

Eğer yargıç, hukukun biçimini kullanarak insanları bilerek ve isteyerek zulme uğratıyor, ırkçı politikaları uyguluyor, önceden belirlenmiş kararları hukuki gerekçelerle süslüyor ve mahkemeyi devlet terörünün aracına dönüştürüyorsa, yalnızca bir memur değildir.

Suçun failidir.

Nürnberg Yargıçlar Davası’nın en önemli mirası da budur.

Savcı Telford Taylor’ın ortaya koyduğu mesele, yalnızca Nazi Almanyası’na ilişkin tarihsel bir suçlama değildi. Aynı zamanda hukukçulara yöneltilmiş evrensel bir soruydu: Devlet hukuku kendi siyasal hedefleri için kullanmaya başladığında hâkimin görevi nedir?

Asıl mesele hâkimlerin Hitler’e itaat etmesi değildi

Burada tarihi basitleştirmemek gerekir.

Nazi Almanyası’ndaki bütün hâkimler aynı değildi. Her hâkim aynı ölçüde Nazi değildi. Bazıları rejime uyum sağladı, bazıları kariyerini korumaya çalıştı, bazıları açık biçimde Nazi ideolojisini benimsedi, bazıları ise belirli noktalarda direnmeye çalıştı.

Ancak Holokost Anı Müzesi’nin hukuk tarihine ilişkin değerlendirmesi önemli bir gerçeğin altını çiziyor: Yargıçların ezici çoğunluğu, Nazi rejiminin iktidarını ve giderek genişleyen baskı mekanizmalarını etkili biçimde engellemedi; tersine birçok durumda yasaları geniş yorumlayarak rejimin hedeflerini kolaylaştırdı.

Bu nedenle mesele birkaç “kötü hâkim” meselesi değildir.

Mesele, kurumsal bağımsızlığın çökmesidir.

Bir hâkim kötü olabilir.

Ama hâkimlerin tamamına yakını aynı siyasal rüzgâra göre karar vermeye başladığında artık yalnızca hâkimler değişmiyordur.

Yargının kendisi değişiyordur.

Nürnberg’in bugüne bıraktığı en ağır soru

Nazi Almanyası’nın yargıçları savaştan sonra mahkeme önüne çıkarıldı.

Bazıları mahkûm edildi.

Bazıları beraat etti.

Bazıları hiç yargılanmadı.

Bazıları birkaç yıl içinde serbest bırakıldı.

Bazıları emekli maaşı aldı.

Bazıları yeniden hukuk mesleğine döndü.

Bazıları ise hayatlarının geri kalanını eski rejimin suçlarıyla hesaplaşmadan geçirdi.

Fakat Nürnberg’in asıl mirası onların kaç yıl hapis yattığından daha büyük bir yerde duruyor.

Çünkü Nürnberg bize şunu gösterdi:

Bir ülkede hukukun var olması, adaletin var olduğu anlamına gelmez.

Mahkemeler çalışabilir.

Hâkimler kürsülerinde oturabilir.

Kararlar yasaların maddelerine dayanabilir.

Sanıkların isimleri dosyalara yazılabilir.

Ve bütün bunlar olurken adalet çoktan mahkeme salonundan çıkmış olabilir.

Nazi Almanyası’nın en ürkütücü taraflarından biri, hukukun ortadan kaldırılması değildi.

Hukukun, hukuksuzluğun dili haline getirilmesiydi.

Bu nedenle Yargıçlar Davası yalnızca 1947’de Nürnberg’de yaşanmış bir tarih olayı değildir. Her dönemde yargının bağımsızlığı, hâkimin vicdanı ve devlet karşısında hukukun sınırı üzerine sorulması gereken bir sorudur.

Çünkü diktatörlükler her zaman tanklarla gelmez.

Bazen bir yasa maddesiyle gelir.

Bazen bir gözaltı kararıyla.

Bazen gerekçesi önceden yazılmış bir hükümle.

Bazen de siyasal iktidarın istediği sonucu hukuki bir metne dönüştüren bir hâkimin imzasıyla.

Ve tarih, o imzanın altında yalnızca bir isim değil, bir dönemin vicdanını arar.

Nürnberg’de yargılanan şey yalnızca Nazi hâkimleri değildi. Yargılanan, hukukun iktidarın emrine verildiğinde neye dönüşebileceğiydi.