İnsan, önce konuşmadı. Önce baktı.
Önce ürktü.
Önce işaret etti.
Önce boğazından kelime olmayan sesler çıktı.
Belki de insanlığın ilk dili; bugün “dil” dediğimiz o büyük medeniyet mimarisinden çok daha önce, dudakların arasından çıkan kısa bir tıslama, boğazdan kopan bir uyarı sesi, yüz kaslarının ani bir hareketi, kaşların yükselişi ya da omuzların düşüşüydü. Çünkü insanın hikâyesi, sözcüklerden önce bedenle başladı.
Modern dilbilim uzun yıllar boyunca dili yalnızca gramer ve kelime sistemi üzerinden okumaya çalıştı. Oysa son yarım yüzyılda özellikle evrimsel dilbilim, nörolinguistik ve antropoloji alanında yapılan çalışmalar, dilin kökeninin çok daha eski ve çok daha bedensel olduğunu gösteriyor. İngiliz dilbilimci Michael Tomasello, insan iletişiminin temelinde ortak dikkat ve jestlerin bulunduğunu savunurken; Robin Dunbar, ilk insan topluluklarının sözcüklerden önce ritmik sesler, mimikler ve sosyal seslenmelerle bağ kurduğunu ileri sürüyordu.
Yani belki de insan, düşünmeyi konuşarak değil; konuşmayı birlikte yaşayarak öğrendi.
Bugün Afrika’nın bazı bölgelerinde hâlâ yaşayan klik (click) dilleri, bu kadim hafızanın yaşayan fosilleri gibi duruyor. Özellikle Güney Afrika’daki Khoisan dil ailesinde görülen klik sesleri, modern insanın ilk ses repertuarlarından izler taşıyor olabilir. Dilbilimciler bu konuda kesin hükümler vermekten kaçınsa da, insan ses aygıtının yalnızca kelime üretmek için değil; ritmik, işaretleyici ve yönlendirici sesler için geliştiği düşüncesi giderek güçleniyor.
Aslında bu seslerin hayaletleri bugün bile yaşıyor.
Bir annenin çocuğunu sustururken çıkardığı “şşşt…” sesi…
Bir köylünün hayvan yönlendirirken kullandığı ağız tınıları…
Balkanlar’da ve Ortadoğu’da hâlâ rastlanan diş-damak arası kısa uyarılar…
Ve Türkçede gündelik hayatın içine gizlenmiş o küçük ses: “Cık.”
Bu ses bir kelime değildir ama anlam taşır.
Bir cümle değildir ama reddeder.
Sözlükte yeri yoktur ama herkes anlar.
Belki de “cık”, insanlığın henüz dili icat etmediği zamanlardan kalmış küçük bir yankıdır.
Çünkü insan dili bütünüyle rasyonel bir sistem değildir. Dil, aynı zamanda bedenin hafızasıdır. Filozof Maurice Merleau-Ponty’nin söylediği gibi insan, dünyayı yalnızca düşünerek değil; bedeniyle deneyimleyerek anlamlandırır. Bu nedenle ilk iletişim de büyük ihtimalle zihinsel değil, bedenseldi. Önce korkunun sesi vardı. Açlığın sesi. Yaklaşan tehlikenin sesi. Anneyle yavru arasındaki güven sesi.
Kelime daha sonra geldi.
Belki de uygarlık dediğimiz şey, insanın sesleri kurallara dönüştürmesinden ibarettir. Gramer biraz da evcilleştirilmiş içgüdüdür. Harfler ise unutulmuş beden hareketlerinin mezar taşları…
Bugün modern insan kendisini “konuşan canlı” olarak tanımlıyor. Ama belki daha doğru tanım şudur:
İnsan, sesine anlam yükleyen canlıdır.
Çünkü bazen tek bir “cık”, bin kelimeden daha eski ve daha derin olabilir.
Ve belki de dilin gerçek tarihi, kitaplarda değil; hâlâ fark etmeden çıkardığımız o ilkel seslerin içinde yaşamaya devam ediyordur.
Kaynaklar Ve Akademik Referanslar
– Michael Tomasello — Origins of Human Communication
– Robin Dunbar — Dilin sosyal evrimi üzerine çalışmaları
– Steven Mithen (The Singing Neanderthals-Maurice Merleau-Ponty) beden ve algı felsefesi çalışmaları
– Nature Human Behaviour
– Journal of Linguistic Anthropology
