back to top
Ana Sayfa Yorum Halkın Parasıyla Halka Cömertlik: İktidarın Eski Sırrı

Halkın Parasıyla Halka Cömertlik: İktidarın Eski Sırrı

Bir hükümdarın tapınağa sunduğu armağanla, bir iktidarın emekliye yaptığı aylık artışı arasında yüzyıllar vardır. Ancak her iki durumda da sorulması gereken soru aynıdır: Verilenin sahibi kimdir, veren kimdir ve verilenin karşılığında kimden ne beklenmektedir?

İnsanlık tarihinin en eski anlatılarında cömert hükümdarlardan söz edilir. Tapınaklar yaptıran, kıtlık zamanlarında ambarlarını açan, yoksullara yiyecek dağıtan kralların adları taşlara kazınmış, iyilikleri kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Oysa o ambarlardaki tahılı yetiştiren hükümdarın elleri değildi. Toprağı süren köylüler, hasadı kaldıran emekçiler, taşları taşıyan işçiler, sarayın zenginliğini üreten zanaatkârlardı. Hükümdar, başkalarının emeğinden toplanmış servetin bir bölümünü halka geri verdiğinde cömertliğiyle anılıyordu. Verenin adı biliniyor, fakat verileni üretenlerin adı çoğu zaman tarihin karanlığında kayboluyordu.

Aradan binlerce yıl geçti. Kralların tahtları yıkıldı, tapınakların yerini başka kurumlar aldı, yönetim biçimleri değişti. İnsanlar yurttaş oldu, devletler anayasalarla yönetilmeye, hükümetler seçimlerle işbaşına gelmeye başladı. Ne var ki iktidarın bazı eski alışkanlıkları, yeni zamanların dili içinde yaşamayı sürdürdü. Bir zamanlar hükümdarın cömertliği olarak anlatılan şey, bugün devletin şefkati, hükümetin fedakârlığı, yöneticinin halkına sunduğu hizmet olarak karşımıza çıkabiliyor. Değişen sözcükler oluyor; verilenin kaynağı ile onu verenin kimliği arasındaki ilişki ise çoğu zaman aynı kalıyor.

Türkiye’de bugün emekli aylıklarına yapılacak artışlar üzerine yürütülen tartışmalar, bu eski ilişkinin günümüzde nasıl yeniden üretildiğini anlamak bakımından önem taşıyor. İktidar, bütçenin olanaklarını, ekonomik dengeleri, mali disiplinin sınırlarını hesaplayarak emeklilere ne kadar artış yapılabileceğini değerlendiriyor. Yapılacak artışın kamu maliyesine getireceği yükten, devletin fedakârlığından, emeklilerin korunması için gösterilen çabadan söz ediliyor. Bütün bunlar, ilk bakışta olağan bir yönetim sorumluluğunun ifadeleri olarak görülebilir. Çünkü bir devletin gelirleri sınırsız değildir; kamu kaynaklarının nasıl kullanılacağı üzerine hesap yapmak zorunludur. Ancak sorun, bu hesaplamanın kendisinden çok, hesabın sonunda ortaya çıkan paranın kime ait olduğunun unutulmasıyla başlıyor.

Devletin Ambarını Kim Dolduruyor?

Bir emekli, yaşamının büyük bölümünü çalışarak geçirmiş insandır. Sabahın karanlığında fabrikaya gitmiş, tarlada toprağı işlemiş, okulda çocuk yetiştirmiş, hastanede hastaya bakmış, atölyede üretmiş, büroda hizmet vermiştir. Çalıştığı yıllar boyunca ücretinden sosyal güvenlik primi kesilmiş, tükettiği hemen her malın fiyatına vergi eklenmiş, elde ettiği gelirden doğrudan ya da dolaylı biçimde kamuya kaynak aktarılmıştır. Üstelik emekçinin topluma katkısı, bordrosunda görünen kesintilerden ibaret değildir. Ürettiği mallar, sunduğu hizmetler, yetiştirdiği insanlar ve ayakta tuttuğu toplumsal yaşam, ülkenin birikiminin parçalarıdır.

Bu nedenle emekli aylığı, hükümetin kendi servetinden yaptığı bir bağış değildir. Yıllarca çalışmış insanın sosyal güvenlik sistemi içinde kazanılmış hakkıdır. Elbette bu hak, yalnızca kişinin geçmişte ödediği primlerin bir kasada saklanıp kendisine geri verilmesi biçiminde işlemez. Bugünkü çalışanların primleri, işveren katkıları ve gerektiğinde genel bütçeden yapılan aktarmalarla kuşaklar arasında dayanışmaya dayanan bir düzen kurulur. Fakat bu düzenin kaynağı yine toplumun üretimi, emeği ve ortak birikimidir. Devlet burada serveti yoktan var eden bir hayırsever değil, toplumsal kaynakları belirli kurallara göre toplayan ve dağıtan kamusal örgütlenmedir.

Sorun tam da bu noktada beliriyor. Toplumdan toplanan kaynakların bir bölümü emekliye ayrıldığında, bu kararın iktidarın kişisel cömertliği olarak sunulması, hak ile lütuf arasındaki sınırı bulanıklaştırıyor. Emekli, kendisine ait toplumsal bir hakkın karşılığını alan yurttaş olmaktan çıkarılıp kendisine yardım edilen bir insana dönüştürülüyor. Böylece aylığın miktarı kadar, aylığın hangi dille anlatıldığı da siyasal önem kazanıyor.

Bir hükümetin emekli aylıklarını artırması kuşkusuz olumlu bir sonuç doğurabilir. İnsanların sofrasına biraz daha fazla yiyecek koyabilmesi, kirasını ödeyebilmesi, ilacını alabilmesi küçümsenecek şeyler değildir. Yoksulluk içinde yaşayan bir insan için küçük görünen bir artış bile yaşamsal olabilir. Ancak bir kararın yararlı olması, onun hangi kaynakla alındığını ve hangi siyasal amaçlarla sunulduğunu sorgulamayı gereksiz kılmaz. Çünkü iyilik ile iyiliğin gösterisi, hak ile hakkın bağış gibi sunulması aynı şey değildir.

Önce Eksiltilen, Sonra Verilen

Emeklilerin yaşadığı yoksullaşmayı yalnızca aylıklarına yapılan zam oranlarıyla anlamak mümkün değildir. Bir aylığın değeri, üzerinde yazan rakamdan çok, o rakamla sürdürülebilen yaşamda ortaya çıkar. Dün alınabilen ekmeğin, etin, sütün, ilacın, ödenebilen kiranın bugün ne kadarına ulaşılabildiği önemlidir. Enflasyon, yalnızca fiyatların yükselmesi değildir; sabit gelirli insanların yaşam olanaklarının daralmasıdır. Bu nedenle aylığa yapılan artış, bazen yeni bir refah sağlamaktan çok, daha önce kaybedilen satın alma gücünün bir bölümünü geri verebilir.

İktidarın bu kaybı telafi etmek için yaptığı artışı büyük bir fedakârlık olarak sunması, üzerinde düşünülmesi gereken bir başka çelişki yaratır. Önce hayat pahalılaşır, emeklinin geliri gündelik ihtiyaçlarını karşılamakta yetersiz kalır, ardından bu yetersizliği azaltmak amacıyla yapılan düzenleme büyük bir iyilik olarak anlatılır. Oysa burada sorulması gereken yalnızca ne kadar verildiği değil, insanların neden bu kadar azla yaşamak zorunda bırakıldığıdır.

Bir emeklinin aylığına yapılan artışın gerçek değerini anlamak için artışın kendisine değil, artıştan sonra geriye kalan yaşama bakmak gerekir. Kirasını ödedikten sonra elinde ne kalıyor? Sağlık giderlerini karşılayabiliyor mu? Torununa bir kitap alabiliyor, dostlarıyla bir kahve içebiliyor, yaşadığı kentin dışına çıkabiliyor mu? Yıllarca çalışmış bir insanın yaşlılığını yalnızca hayatta kalma çabasına dönüştüren koşullar değişmiyorsa, verilen artışın büyüklüğünü anlatan siyasal söylemle emeklinin yaşadığı gerçeklik arasında derin bir uzaklık oluşur.

Bu uzaklık yalnızca ekonomik değildir. İnsan, sürekli olarak kendisine bir şey verildiğinin hatırlatıldığı yerde, zamanla kendi hakkını istemekten çekinir hale getirilebilir. Talep eden yurttaşın yerini teşekkür etmesi beklenen insan alır. Oysa yurttaşlık, yönetenin cömertliğine duyulan minnet üzerine değil, herkesin eşit haklara sahip olması üzerine kuruludur.

Minnetin Siyasete Dönüştüğü Yer

İktidarların toplumsal kaynakları dağıtma yetkisi, onlara önemli bir siyasal güç sağlar. Hangi alana ne kadar kaynak ayrılacağına, hangi kesimin ne ölçüde destekleneceğine, hangi hizmetin öncelikli olacağına ilişkin kararlar, insanların gündelik yaşamını doğrudan etkiler. Bu nedenle bütçe hiçbir zaman yalnızca rakamlardan oluşan teknik bir belge değildir. Bütçe, bir toplumda üretilen değerin kimlerden toplandığını ve kimler arasında nasıl paylaştırıldığını gösteren siyasal bir belgedir.

Emekli aylıklarına yapılacak artışın seçim hesaplarıyla ilişkilendirilmesi de burada anlam kazanır. Bir hükümetin ekonomik kararlarının seçmen davranışını etkilemesi demokratik siyasetin olağan sonuçlarından biridir. Seçmen, yaşam koşullarının iyileşip iyileşmediğine bakarak iktidarı değerlendirebilir. Ancak kamusal bir hakkın, belirli bir siyasi partiye duyulması gereken minnetin gerekçesi haline getirilmesi başka bir şeydir. Böyle bir durumda devletin kaynaklarıyla iktidar partisinin siyasal çıkarları arasındaki sınır belirsizleşmeye başlar.

Bir emeklinin aylığına yapılan artış için hükümete teşekkür etmesi anlaşılabilir. İnsanlar hayatlarını kolaylaştıran kararları olumlu karşılayabilirler. Fakat teşekkür ile siyasal bağlılık arasında zorunlu bir ilişki yoktur. Emekli, aylığı artırıldığı için hükümetin başka politikalarını eleştirme hakkından vazgeçmez. Daha yüksek bir aylık isteme, sağlık hizmetlerini sorgulama, adaletsiz bulduğu vergilere karşı çıkma ve seçimde başka bir partiye oy verme özgürlüğünü korur. Çünkü kendisine verilen para, yöneticinin özel mülkünden çıkmamıştır.

Burada iktidarın eski sırrı yeniden karşımıza çıkar: Toplumdan alınanı topluma geri verirken kendisini veren olarak göstermek. Bu yöntem her zaman açık bir baskıya ihtiyaç duymaz. Bazen bir teşekkür beklentisi, bazen bir minnet duygusu, bazen de iktidar değişirse elde edilen hakların kaybedileceği korkusu, siyasal bağlılık üretmenin araçlarına dönüşebilir. Böylece yurttaşın devletle kurduğu hak ilişkisi, yöneticiyle kurduğu kişisel sadakat ilişkisine doğru çekilir.

Oysa demokratik bir toplumda hiçbir hükümet, kamu kaynaklarının sahibi değildir. Hükümetler bu kaynakların belirli bir süre için yönetilmesi sorumluluğunu üstlenirler. Devletin bütçesi, seçim kazananların özel kasası olmadığı gibi, sosyal güvenlik sistemi de yöneticilerin dilediklerinde açtıkları bir yardım sandığı değildir. Bütçe üzerindeki yetki, halka karşı hesap verme sorumluluğuyla birlikte anlam kazanır.

Cömertliğin Görünmeyen Yüzü

Bir yöneticinin emeklilere yapılacak artışı anlatırken bütçe olanaklarını zorladığını söylemesi, tek başına yanlış değildir. Kamu maliyesinde gerçekten güçlükler bulunabilir. Ancak aynı bütçenin başka alanlarda nasıl kullanıldığı da bu anlatının parçası olmak zorundadır. Vergilerin kimlerden ne ölçüde toplandığı, dolaylı vergilerin dar gelirli insanlar üzerindeki ağırlığı, kamu kaynaklarının hangi yatırımlara ve hangi toplumsal kesimlere yöneldiği, vergi istisnaları ve teşviklerden kimlerin yararlandığı açıklanmadan yalnızca emekli aylığının bütçeye getirdiği yükten söz etmek eksik bir değerlendirmedir.

Çünkü bütçe, yalnızca ne kadar para bulunduğu sorusuna yanıt vermez. Daha önemlisi, bulunan paranın hangi toplumsal ihtiyaçlar arasında nasıl bölüştürüldüğünü gösterir. Bir alana kaynak ayrılması çoğu zaman başka bir alandaki tercihlerle bağlantılıdır. Bu nedenle emekli aylıklarına ilişkin tartışma, ülkenin toplam kaynaklarının yetersizliği kadar, bu kaynakların bölüşümüne ilişkin öncelikleri de kapsamalıdır.

Eski çağlarda tapınağın ambarını dolduran köylünün adı unutulurdu. Bugün ise emeklinin geçmişteki emeği, çalışanların ödediği primler ve toplumun vergileri, bütçenin soyut rakamları arasında görünmez hale gelebiliyor. Geriye, büyük bir fedakârlıkla kaynak yarattığını söyleyen yönetici ile kendisine verilenle yetinmesi beklenen yurttaş kalıyor. Böylece toplumsal üretimin ortak niteliği, siyasal cömertliğin kişisel anlatısı içinde kayboluyor.

Oysa gerçek cömertlik, insanın kendisine ait olandan vazgeçmesiyle anlam kazanır. Başkalarının emeğinden oluşan bir kaynağı dağıtmak, gerekli ve yararlı bir kamu hizmeti olabilir; fakat bunun ahlaki değeri, yöneticinin fedakârlığından önce dağıtımın adaletinde aranmalıdır. Kamu kaynaklarının hakkaniyetli kullanılması, bir yöneticinin iyilikseverliğinden çok, yerine getirmekle yükümlü olduğu sorumluluğudur.

Emeklinin Minnete Değil, Onurlu Bir Yaşama İhtiyacı Var

İnsan yaşlandığında yalnızca çalışma gücünün bir bölümünü kaybetmez. Aynı zamanda geçmişte harcadığı emeğin toplum tarafından nasıl değerlendirildiğiyle de karşılaşır. Yıllarca üretmiş, vergi ödemiş, çocuk büyütmüş, toplumsal yaşamın sürmesine katkıda bulunmuş bir insanın yaşlılığında yoksullukla baş başa kalması, yalnızca bireysel bir talihsizlik değildir. Bu durum, toplumun kendi geçmiş emeğine nasıl davrandığını gösterir.

Emeklilik, insanın üretim yaşamından dışlandığı ve artık yalnızca tüketen bir varlığa dönüştüğü dönem değildir. Emekli, yaşamının birikimini taşıyan insandır. Onun deneyimi, bilgisi, toplumsal ilişkileri ve geçmişteki emeği, bugün yaşadığımız dünyanın kuruluşunda yer almıştır. Bu nedenle emekliye insanca yaşayabileceği bir aylık sağlamak, ona gösterilen bir merhamet değil, toplumsal adaletin gereğidir.

Elbette emekli aylıkları artırılmalıdır. Hele hayat pahalılığı karşısında en temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan insanların gelirlerini iyileştirmek ertelenemez bir sorumluluktur. Fakat bu artışların, emeklileri belirli bir siyasi iktidara bağlamanın aracı olarak sunulması, iyileştirmenin kendisini de tartışmalı hale getirir. Çünkü hak, onu kullanan insanı özgürleştirdiği ölçüde anlamlıdır. Minnet borcuna dönüştürülen hak ise insanın siyasal bağımsızlığını zayıflatabilir.

Belki de bu nedenle emekli aylıkları üzerine yürütülen tartışmanın dili değişmelidir. Ne kadar verileceğinden önce, insanların insanca yaşamak için neye ihtiyaç duyduğu konuşulmalıdır. Devletin ne kadar fedakârlık yaptığından önce, toplumun ürettiği zenginliğin nasıl bölüşüldüğü sorulmalıdır. Yöneticinin cömertliğinden önce, yurttaşın hakkı hatırlanmalıdır.

Çünkü bir toplumun gelişmişliği, yaşlılarına ne kadar yardım ettiğiyle değil, onların yardıma muhtaç bırakılmadan yaşayabilecekleri koşulları ne ölçüde kurabildiğiyle anlaşılır.

Eski hükümdarlar tapınakların kapılarına adlarını kazıtır, halka dağıttıkları tahılı kendi cömertliklerinin kanıtı olarak gösterirlerdi. Bugünün yöneticileri ise emekli aylıklarına yapılan artışları kürsülerden duyuruyor, bütçenin sınırlarını ne kadar zorladıklarını anlatıyorlar. Aradaki yüzyıllar, kurumları ve sözcükleri değiştirmiş olabilir. Ancak toplumsal emeğin ürünü üzerindeki siyasal sahiplenme sorunu bütünüyle ortadan kalkmış değildir.

Sonunda geriye, bütün bu tartışmaların içinden yükselen yalın bir soru kalıyor:

Bir ömür boyunca devletin ambarını dolduran insan, yaşlandığında o ambardan kendisine düşen payı alırken neden bir başkasına minnet duymak zorunda bırakılsın?