Francisco Goya’nın sanatındaki en büyük kırılma, renklerin kararmasından çok bakışının değişmesiydi. Bir zamanlar kralların portrelerini yapan, saray için zarif duvar halısı tasarımları hazırlayan Goya, savaşın ve siyasal şiddetin ortasında insanın çaresizliğini resmeden bir sanatçıya dönüştü. Onun hikâyesi, Avrupa sanatında iktidarı temsil etmekten iktidarın insan üzerindeki sonuçlarını sorgulamaya uzanan büyük dönüşümün de hikâyesidir.
Francisco de Goya (1746-1828), Avrupa sanat tarihinde birbirinden oldukça farklı görünen iki dünyanın arasında duran sıra dışı sanatçılardan biri olarak kabul ediliyor. Bugün adı çoğu zaman karanlık tablolar, grotesk yüzler, savaş sahneleri, infazlar ve insanın en ürkütücü yanlarını açığa çıkaran eserlerle birlikte anılıyor. Oysa Goya’nın sanat hayatı böyle başlamadı. Madrid’de yükselen kariyerinin ilk döneminde saray çevresinin ressamıydı; kraliyet ailesi için duvar halısı tasarımları hazırlıyor, aristokratların portrelerini yapıyor ve dönemin seçkinlerinin dünyasını resmediyordu.
1775’ten itibaren Kraliyet Duvar Halısı Fabrikası için çalışan Goya, kraliyet konutlarında kullanılmak üzere gündelik yaşamdan sahneler tasarladı. Piknikler, danslar, oyunlar, kır gezileri, av ve eğlence gibi konular, ilk bakışta saray kültürünün zarif ve hafif dünyasını yansıtıyordu. Ancak National Gallery kayıtları, bu sahnelerde Goya’nın yalnızca dekoratif bir dünya kurmadığını, gündelik hayatı gözlemleyen ve zaman zaman mizahi, hatta satirik ayrıntılar kullanan bir ressam olduğunu gösteriyor.
Sarayın Zarif Dünyasından Gerçeğin İzlerine
Goya’nın erken dönemindeki bu çalışmalar, ileride ortaya çıkacak karanlık sanatçıyla ilk bakışta bağdaşmıyor gibi görünse de aslında onun sanatının temelini oluşturuyordu. İnsan davranışlarına, toplumsal ilişkilere ve gündelik hayatın ayrıntılarına duyduğu dikkat daha o yıllarda belirgindi. National Gallery, Goya’nın 1780’lerde aristokrat çevrelerde giderek daha fazla önem kazandığını ve portre ressamı olarak yükseldiğini belirtiyor.
Goya’nın aristokrat portrelerinde yalnızca yüzler ve kostümler yoktu. Duruş, bakış, el hareketleri, kıyafetler ve mekân, kişinin toplum içindeki konumunu anlatan görsel işaretlere dönüşüyordu. 1788 tarihli Osuna ailesi portresinde olduğu gibi, aristokrat dünyanın zarafeti ile gündelik hayatın samimiyeti aynı kompozisyon içerisinde buluşuyordu. Goya böylece sarayın ve seçkinlerin dünyasını içeriden gözlemliyor, fakat onu yalnızca görkemli ve kusursuz bir görüntüye dönüştürmüyordu.
Goya’nın kariyerindeki yükseliş de aşamalı gerçekleşti. 1786’da III. Carlos’un saray ressamı olarak görevlendirildi; 1789’da IV. Carlos döneminde saray ressamlığı görevini sürdürdü ve daha sonra Birinci Saray Ressamı konumuna kadar yükseldi. Böylece gençliğinde kraliyet için tasarımlar hazırlayan ressam, birkaç yıl içerisinde Avrupa’nın en güçlü monarşilerinden birinin resmi sanatçılarından biri haline geldi.
Kralın Portresinden İktidarın Yüzüne
Goya’nın IV. Carlos ve kraliyet ailesi için yaptığı portreler, sanatçının saray ressamı olarak taşıdığı görevin niteliğini açıkça ortaya koyuyordu. Kral, yalnızca bir insan olarak değil, iktidarın sembolleriyle birlikte resmediliyordu. Taç, nişanlar, giysiler ve törensel unsurlar hükümdarın kişisel görünüşünü aşarak monarşik otoriteyi temsil ediyordu.
Ancak Goya’nın asıl gücü, bu resmi sembollerin arkasındaki insan yüzünü de görebilmesiydi. Onun portrelerinde iktidar yalnızca görkemli giysilerden ibaret değildi; yüzlerde, bakışlarda ve bedenlerin duruşunda insanın kendisi de görünüyordu. Bu özellik, Goya’yı klasik saray portreciliğinin sınırlarından çıkararak daha psikolojik ve modern bir portre anlayışına yaklaştırdı.
Sanatçının aristokrasiyle ilişkisi de giderek güçlendi. Osuna ailesi gibi dönemin önemli ve kültürlü aristokrat çevreleri Goya’nın patronları arasında yer aldı. Ancak Goya’nın gözlem alanı yalnızca saray değildi. Halkın gündelik yaşamına, popüler kültüre ve sıradan insanların davranışlarına duyduğu ilgi, ilerleyen yıllarda sanatının yönünü değiştirecek önemli bir birikim oluşturdu.
Hastalık, Savaş Ve Değişen Bir Avrupa
Goya’nın sanatındaki dönüşüm tek bir olayla açıklanamaz. Avrupa’nın siyasal çalkantıları, İspanya’daki değişimler, savaş ve kişisel deneyimleri onun bakışını giderek dönüştürdü. 1792-93 yıllarında geçirdiği ağır hastalık sonucunda işitme duyusunu kaybetmesi de hayatında önemli bir kırılma yarattı. National Gallery, bu hastalıktan sonra Goya’nın sanatında daha içe dönük ve farklı bir yönelimin belirginleştiğine dikkat çekiyor.
Fakat asıl büyük sarsıntı İspanya’nın savaşın içine sürüklenmesiyle geldi. 1808’de Fransız ordusunun İspanya’yı işgal etmesiyle başlayan Yarımada Savaşı, 1814’e kadar süren ağır bir çatışma dönemine dönüştü. Goya bu şiddete tanıklık etti ve savaşın resmi kahramanlık anlatısını yeniden üretmek yerine onun insan üzerindeki yıkıcı sonuçlarına yöneldi.
Bu noktada Goya’nın sanatında önemli bir şey değişti: İktidarın temsil ettiği dünyayı resmeden sanatçı, iktidarın yarattığı sonuçları resmetmeye başladı.
Savaşın Kahramanlarını Değil Kurbanlarını Resmetti
Goya’nın Savaşın Felaketleri adlı gravür dizisi bu dönüşümün en güçlü belgelerinden biri oldu. Sanatçı savaşın görkemini, komutanların zaferlerini veya askeri kahramanlığı öne çıkarmak yerine infazları, açlığı, parçalanmış bedenleri ve sivillerin yaşadığı dehşeti gösterdi.
Bu tavır, döneminin savaş resimleri açısından önemli bir kırılmaya işaret ediyordu. Çünkü savaş çoğu zaman hükümdarların, orduların ve zaferlerin tarihi olarak anlatılıyordu. Goya ise savaşın tarihini yerde yatan insanların bedenlerinden, korkudan ve çaresizlikten kuruyordu.
Böylece sarayın ressamı, sarayın bakış açısının dışına çıkmaya başladı. Daha doğrusu, iktidarın dünyasını içeriden tanımanın verdiği görsel bilgiyle, iktidarın dışında kalanların yaşadığı yıkımı aynı sanatın içinde buluşturdu.
3 Mayıs 1808’de İktidarın Gerçek Yüzü
Bu dönüşümün en çarpıcı örneklerinden biri 3 Mayıs 1808 adlı eseridir. Tabloda Fransız askerleri, karşılarında duran İspanyolları kurşuna dizmek üzere konumlanmıştır. Askerlerin yüzleri görünmez; izleyici onların kim olduğunu tek tek ayırt edemez. Buna karşılık kurbanlar bütün korkuları, şaşkınlıkları ve çaresizlikleriyle görünür durumdadır.
Ortadaki beyaz gömlekli figür kollarını iki yana açarak ölüm karşısında insanın savunmasızlığını temsil eder. Askerlerin düzenli ve mekanik görüntüsüyle kurbanların düzensiz, korku dolu bedenleri arasındaki karşıtlık, tablonun asıl gerilimini oluşturur.
Goya burada bir askeri zafer sahnesi çizmez. Bir kahraman yaratmaz. Savaşın kazananını yüceltmek yerine, şiddetin karşısında insan bedeninin ne kadar savunmasız olduğunu gösterir.
Bu nedenle eser, yalnızca Napolyon döneminin İspanya’sına ait tarihsel bir belge olarak kalmadı. Daha sonraki sanatçılar üzerinde de güçlü bir etki bıraktı. National Gallery, Édouard Manet’nin Maximilian’ın İnfazı adlı eserinde Goya’nın 3 Mayıs 1808 tablosuna açık göndermeler bulunduğunu belirtiyor.
Saray Ressamı Karanlığın Tanığına Dönüşüyor
Goya’nın hayatındaki en büyük paradoks da burada ortaya çıkıyor. Bir tarafta kralların portrelerini yapan, saray konutları için zarif sahneler tasarlayan, aristokrat aileleri bütün ihtişamlarıyla resmeden bir sanatçı var. Diğer tarafta savaşın dehşetini, infazları, korkuyu ve insanın karanlık tarafını resmeden aynı sanatçı bulunuyor.
Fakat bu iki Goya aslında birbirinden kopuk değil.
Onun erken dönemindeki insan gözlemi, saray çevresinde geliştirdiği portre yeteneği ve toplumsal davranışlara duyduğu merak, daha sonraki karanlık sanatının da altyapısını oluşturdu. Goya sanatını değiştirdi, fakat insanı gözlemleme biçimini kaybetmedi. Sadece baktığı dünyanın kendisi değişti.
Kralların yüzlerinde iktidarın sembollerini arayan ressam, daha sonra savaş meydanlarında iktidarın bıraktığı izleri aramaya başladı.
Eski Ustadan Modern Sanata Uzanan Yol
Bu nedenle Goya, yalnızca İspanyol sanatının büyük ressamlarından biri olarak değil, modern sanatın öncüllerinden biri olarak da değerlendiriliyor. National Gallery, onun sanatını erken dönem Rokoko etkili duvar halısı tasarımlarından, Yarımada Savaşı’nın dehşetini kaydeden çalışmalara ve kendi evini kaplayan Kara Resimlere uzanan geniş bir çizgi içerisinde ele alıyor.
Goya’nın hayatındaki bu dönüşüm, sanatçının tarih karşısındaki konumunu da değiştiriyor. Başlangıçta iktidarın istediği görüntüyü üreten ressam, zaman içerisinde iktidarın ürettiği şiddetin tanığı haline geliyor. Bu nedenle onun sanatında karanlık yalnızca estetik bir tercih değil; yaşanan tarihsel gerçekliğin giderek daha ağır biçimde tuvale ve kâğıda yansıması olarak okunabilir.
Goya’nın 1824’te Bordeaux’ya gitmesi ve 1828’de orada ölmesiyle bir dönem kapanırken geride yalnızca kralların ve aristokratların portrelerinden oluşan bir miras bırakmadı. Savaşın, baskının, korkunun ve insan acısının da tarihin parçası olduğunu gösteren eserler bıraktı.
İktidarı Resmetmekten İktidarın Sonuçlarını Göstermeye
Goya’nın sanat yolculuğunu tek bir cümleyle anlatmak gerekirse, belki de en doğru ifade şudur: Sarayın ressamı olarak başladı, tarihin tanığı olarak devam etti.
Onun önemi yalnızca teknik ustalığında ya da karanlık imgelerinin çarpıcılığında değil. Asıl önem taşıyan, aynı sanatçının hem iktidarın ihtişamını hem de iktidarın yarattığı yıkımı görebilmiş olmasıdır.
Goya önce kralı resmetti.
Sonra kralın dünyasının dışındaki insanı gördü.
Ve sonunda savaşın ortasında, bütün ünvanları ve sembolleri soyup geriye yalnızca insanı bıraktı.
Belki de Goya’yı modern yapan tam olarak buydu: İktidarın nasıl görünmek istediğini resmetmekten, iktidarın insanlara ne yaptığını göstermeye geçmesi.
