Bu Kaçıncı? Türkiye’de Ölümün Adı Kaza, Sorumluluğun Adı Kader

Soma’dan İliç’e, Hendek’ten Amasra’ya, Çorlu’dan Kartalkaya’ya, Dilovası’ndan Aliağa’ya uzanan toplu ölümler, Türkiye’de iş güvenliği ve kamusal denetimin yapısal sorunlarını yeniden gündeme getiriyor. Her facianın ardından soruşturmalar açılıyor, ihmaller tartışılıyor; ancak üretim baskısı, taşeronlaşma, denetim eksiklikleri ve üst düzey sorumluluğun sınırları değişmeyen sorular olarak kalıyor.

Bir ülkede aynı türden ölümler sürekli tekrarlanıyorsa artık yalnızca kazalardan söz edilemez. Her defasında başka bir şehir, başka bir işletme, başka bir teknik arıza çıkar karşımıza. Bir gün maden ocağında metan gazı patlar, başka bir gün havai fişek fabrikası havaya uçar; demiryolunun altındaki toprak çöker, altın madeninde milyonlarca metreküplük liç yığını kayar, tahıl silosunda biriken toz patlar, bir otelin koridorlarını duman doldurur, kozmetik fabrikasında çalışan kadınlar ve çocuklar alevlerin arasında kalır. Sonra bir demir çelik fabrikasında tavan vinci düşer, patlama meydana gelir ve işçiler yaşamını yitirir. Olayların meydana geldiği yerler, kullanılan makineler, işletmelerin sahipleri ve ölümlere yol açan teknik nedenler farklıdır. Fakat bütün bu olayları birbirine bağlayan, çalışma yaşamının nasıl düzenlendiği ve insan hayatının ekonomik kararlar karşısında hangi değere sahip olduğudur.

9 Kasım 2026’da İzmir’in Aliağa ilçesindeki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda meydana gelen patlamada, akşam saatlerine kadar yapılan resmî açıklamalara göre on işçi yaşamını yitirdi, on beş işçi yaralandı. Yaralılardan dördünün durumunun ağır olduğu, enkaz altında başka çalışanların bulunabileceği açıklandı. Patlamanın, bakım çalışması sırasında tavan vincinin düşmesiyle başladığı bildirildi. Olayın kesin teknik nedeni henüz belirlenmeden soruşturma başlatıldı. İşçilerin ölümünün ardından bir kez daha aynı görüntüler ortaya çıktı: Fabrika kapısında bekleyen yakınlar, hastanelere yetiştirilen yaralılar, açıklama yapan yetkililer ve işyerinin önünde toplanan gazeteciler.

Bu görüntüler Türkiye için yeni değil. Yeni olmayan yalnızca görüntüler de değil; ölümün ardından başlayan soruşturmanın, ölümden önce yapılması gereken denetimin yerini alması. Devlet, olay meydana geldikten sonra bütün kurumlarıyla harekete geçtiğini açıklıyor. Oysa asıl sorulması gereken, o kurumların işçiler henüz hayattayken nerede olduğudur. Bir fabrikanın patlamaması, bir madenin çökmemesi, bir otelin yanmaması için gerekli olan şey, felaketten sonra gösterilen müdahale gücünden önce, felaketi önleyecek kamusal iradedir.

Soma: Toprağın Altında Kalan Yalnızca 301 Madenci Değildi

13 Mayıs 2014’te Manisa’nın Soma ilçesinde meydana gelen maden faciasında 301 madenci yaşamını yitirdi. Türkiye’nin en büyük işçi ölümlerinden biri olarak tarihe geçen bu olay, yalnızca bir maden işletmesindeki teknik eksiklikleri değil, kömür üretiminin örgütlenme biçimini de tartışmaya açtı. Rödovans ve hizmet alımı uygulamaları, üretim maliyetlerinin düşürülmesi, çalışma koşulları ve iş güvenliği denetimleri, facianın ardından hazırlanan raporların temel konuları arasında yer aldı.

Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği ile Türk Tabipleri Birliğinin hazırladığı inceleme raporunda, özelleştirme ve taşeronlaştırma politikalarının, kamu madenciliğindeki bilgi birikiminin zayıflamasının ve üretim baskısının facianın yapısal nedenleri arasında bulunduğu savunuldu. Meslek örgütlerinin inceleme yapabilmek için dahi hukuki mücadele yürütmek zorunda kalması, denetim ve bilgiye erişim konusundaki sorunları ayrıca görünür kıldı.

Soma’da yaşananlar, üretim miktarı ile iş güvenliği arasındaki ilişkinin nasıl kurulması gerektiğine dair ağır bir uyarıydı. Bir işletme, daha fazla kömür çıkarmak ve maliyetlerini azaltmak amacıyla üretim düzenini değiştirebilir. Ancak bunun sınırı işçinin yaşamıdır. Güvenlik önlemleri üretimin önünde bir engel olarak görülmeye başlandığında, işçinin sağlığı ve yaşamı ekonomik hesapların değişkenlerinden birine dönüşür.

Facianın ardından açılan davalarda çeşitli mahkûmiyet kararları verildi. Ancak yıllar içinde değişen suç nitelendirmeleri, bozma kararları, tahliyeler ve kamu görevlilerine ilişkin yargılamalar, ailelerin adalet beklentisini karşılamadığı yönünde eleştirilere neden oldu. 2025 yılı itibarıyla Soma faciasından hüküm giyenlerin cezaevinde bulunmadığına ilişkin haberler, 301 insanın ölümü karşısında cezaların caydırıcılığı tartışmasını yeniden gündeme taşıdı.

Burada unutulmaması gereken nokta şudur: Bir davada hüküm verilmesiyle adaletin bütün gereklerinin yerine getirildiği her zaman söylenemez. Sorumluluğun hangi düzeye kadar araştırıldığı, işletme kararlarını alanların ve denetim yetkisini taşıyanların eylemlerinin ne ölçüde incelendiği de önemlidir.

Soma’dan birkaç ay sonra Ermenek’te 18 madencinin su altında kalarak yaşamını yitirmesi, Türkiye’nin madenlerden yeterince ders çıkarıp çıkarmadığını yeniden sorgulattı. Aradan yıllar geçti, fakat 14 Ekim 2022’de bu kez Bartın’ın Amasra ilçesinde, Türkiye Taşkömürü Kurumuna bağlı ocakta meydana gelen patlamada 43 işçi hayatını kaybetti.

Amasra, sorunun yalnızca özel sektör işletmelerine veya özelleştirmeye indirgenemeyeceğini gösterdi. Kamuya ait bir işletmede de güvenlik eksiklikleri, yönetim hataları ve üretim baskısı ölümcül sonuçlar doğurabiliyordu. 2025 yılında verilen mahkûmiyet kararlarında müessese yöneticileri ve teknik sorumlulara hapis cezaları verildi. Böylece özel ya da kamu mülkiyetinden bağımsız olarak, denetim ve güvenlik yükümlülüklerinin yerine getirilmesinin belirleyici olduğu bir kez daha ortaya çıktı.

İliç: Dokuz İşçi, Milyonlarca Metreküp Liç Yığını Ve Göz Göre Göre Büyüyen Tehlike

13 Şubat 2024’te Erzincan’ın İliç ilçesindeki Çöpler Altın Madeni’nde meydana gelen liç yığını kayması, Türkiye’nin maden tarihinde başka bir ağır sayfa açtı. Anagold Madencilik tarafından işletilen altın madeninde yaklaşık 10 milyon metreküp liç malzemesinin kayması sonucu dokuz işçi milyonlarca tonluk kütlenin altında kaldı ve yaşamını yitirdi. İki işçi de yaralandı. Altın üretiminde kullanılan siyanürlü liç işlemi nedeniyle olay, işçilerin yaşamını yitirmesinin yanı sıra toprak ve su kaynakları bakımından da ciddi çevresel riskler doğurdu.

İliç’teki facia, bir maden ocağının göçmesinden farklıydı. Burada kayan, altın elde etmek amacıyla kimyasal işlemlerden geçirilen ve katmanlar halinde yığılan devasa bir malzeme kütlesiydi. Yığın liç yöntemi, cevherden değerli metalin ayrıştırılması için kullanılan bir üretim tekniği. Bu yöntemde yığının yüksekliği, zeminin taşıma kapasitesi, drenaj koşulları ve malzemenin dengesi, güvenlik açısından belirleyici önem taşıyor. Bu nedenle kaymanın yalnızca beklenmedik bir doğa olayı olarak değerlendirilmesi mümkün değildi.

Facianın ardından hazırlanan bilirkişi raporlarında, liç yığınının kapasitesinin artırılması, zeminin ve yığının duraylılığına ilişkin mühendislik değerlendirmeleri ve işletme koşulları üzerinde duruldu. 2025 yılında yargılama sırasında değerlendirilen teknik raporlarda, yığın liç sahasının jeoteknik tasarımında kullanılan hatalı zemin ve duraylılık parametrelerinin tabandan başlayan yenilmeye yol açtığı belirtildi. Böylece olayın meydana gelişinde mühendislik kararlarının ve işletme uygulamalarının rolü, davanın temel konularından biri haline geldi.

Ancak İliç’te tartışılan sorun yalnızca yığının teknik olarak neden kaydığı değildi. Madenin kapasite artışlarına verilen Çevresel Etki Değerlendirmesi kararları, işletmenin geçmişteki çevresel sorunları ve kamu kurumlarının denetimleri de soruşturma ve hukuk mücadelelerinin konusu oldu. 2024 yılında hazırlanan bilirkişi raporlarında, kapasite artışına ilişkin ÇED değerlendirmelerindeki eksiklikler, bölgenin depremselliği ve Fırat Nehri’ni besleyen su kaynaklarına yönelik riskler gündeme getirildi.

Üstelik Çöpler Altın Madeni’nde 2022 yılında siyanür içeren solüsyonun taşındığı boru hattında meydana gelen sızıntı nedeniyle çevre kirliliği tartışmaları yaşanmıştı. Bu geçmiş, işletmenin çevresel risklerinin ve güvenlik koşullarının facia öncesinde de kamuoyunun gündemine geldiğini gösteriyordu.

İliç’teki facianın ardından 43 sanık hakkında dava açıldı. Sanıklar arasında şirket yöneticileri, mühendisler ve teknik sorumlular bulunuyordu. İddianamede 12 sanığın asli, 31 sanığın ise tali kusurlu olduğu ileri sürüldü. Şirketin yabancı ortakları ve yöneticilerinin sorumluluğu da yargılamanın konuları arasında yer aldı.

Yargı sürecinin ilerleyen aşamalarında tutuklu sanıklar tahliye edildi. Temmuz 2026’da son iki tutuklu sanığın da serbest bırakılmasıyla davada tutuklu sanık kalmadı. 20 Ekim 2026’da görülen dokuzuncu duruşmada mahkeme, tutuksuz sanıkların yeniden tutuklanması talebini reddetti ve yeni bilirkişi raporunun beklenmesine karar verdi. Duruşma 26 Ocak 2027’ye ertelendi. Bazı sanıklar hakkında çıkarılan yakalama kararlarının ve uluslararası arama işlemlerinin devam ettiği de açıklandı.

Burada tahliye kararları ile suçsuzluğun kesinleşmesi arasındaki ayrım önem taşıyor. Tutuksuz yargılanmak, sanıkların hukuken aklandığı anlamına gelmiyor. Ancak dokuz işçinin yaşamını yitirdiği bir olayda yargılamanın uzaması, bazı sanıklara ulaşılamaması ve sorumlulukların henüz kesin olarak belirlenememesi, ailelerin adalet arayışını güçleştiriyor.

İliç’in Türkiye’deki diğer maden facialarından ayrılan önemli bir yönü de üretimin çevresel etkileriyle işçi güvenliğinin aynı olayda birleşmesi oldu. Liç yığınının kayması, yalnızca çalışanların bulunduğu alanı değil, çevredeki toprağı ve su havzalarını da tehdit etti. Bu nedenle madenin güvenliğiyle çevrenin korunması birbirinden ayrı değerlendirilemezdi.

Facianın ardından madeni yeniden faaliyete geçirmek için ÇED başvurusu yapılmasının gündeme gelmesi, şirketin ekonomik faaliyetlerini sürdürme hedefiyle kamuoyunun güvenlik ve çevre konusundaki beklentileri arasındaki gerilimi yeniden ortaya çıkardı.

İliç, üretim kapasitesini büyütme kararlarının yalnızca ekonomik sonuçlarıyla değerlendirilemeyeceğini gösterdi. Bir madenin daha fazla altın üretmesi, o üretimin gerçekleştirildiği zeminin güvenli olduğu anlamına gelmez. Üretim arttıkça riskler de değişebilir. Bu risklerin yeniden değerlendirilmesi, gerekli önlemlerin alınması ve bağımsız biçimde denetlenmesi zorunludur.

Soma’da kömürün, İliç’te altının çıkarılması sırasında yaşamını yitiren işçiler, farklı üretim süreçlerinin aynı temel sorunla karşı karşıya olduğunu gösteriyor: Üretimin büyümesiyle işçilerin yaşamını koruyan önlemler aynı ölçüde gelişmediğinde, ekonomik kazanç ile toplumsal bedel arasındaki uçurum büyüyor.

Hendek’te Havai Fişek, Derince’de Tahıl Tozu: Bilinen Tehlikeler Neden Önlenemedi?

3 Temmuz 2020’de Sakarya’nın Hendek ilçesindeki havai fişek fabrikasında meydana gelen patlamada yedi işçi öldü, 127 kişi yaralandı. Patlayıcı maddelerin üretildiği ve depolandığı bir tesiste meydana gelen olay, yüksek riskli işletmelerde güvenliğin nasıl sağlandığı sorusunu gündeme getirdi. Dava sürecinde fabrika sahipleri ve çeşitli sorumlular hakkında hapis cezaları verildi; Yargıtay bazı kararları bozarak eylemlerin hukuki niteliğinin yeniden değerlendirilmesini istedi.

Hendek’teki patlama, patlayıcı madde üreten bir işletmede tehlikenin bilinmemesinden kaynaklanan sıradan bir olay olarak değerlendirilemez. Bu tür tesislerde patlama riski üretimin doğasında bulunur. Dolayısıyla güvenlik, tehlike ortaya çıktığında alınacak önlemlerle değil, üretimin her aşamasında uygulanması gereken kurallarla sağlanır. İşverenin yükümlülüğü yalnızca çalışanlara koruyucu donanım vermek değil, patlamaya yol açabilecek koşulları önceden belirlemek ve ortadan kaldırmaktır.

7 Ağustos 2023’te Kocaeli’nin Derince ilçesindeki Toprak Mahsulleri Ofisi silolarında meydana gelen patlamada ise iki kişi yaşamını yitirdi. Tahıl tozunun uygun koşullarda patlayıcı bir ortam oluşturabileceği, sanayi güvenliğinde uzun zamandır bilinen bir tehlikedir. Bu nedenle silo patlaması da yalnızca beklenmedik bir teknik olay olarak ele alınamaz. Toz birikiminin önlenmesi, havalandırma, ekipman güvenliği ve bakım süreçleri, bu tür tesislerin temel güvenlik koşulları arasındadır.

Derince’deki patlamaya ilişkin davada kamu görevlileri ile taşeron firma yetkililerinin de aralarında bulunduğu altı sanık hakkında yargılama başlatıldı. Böylece bir kamu işletmesinde hizmet alımı yoluyla yürütülen faaliyetlerde sorumluluğun nasıl paylaşıldığı sorusu da mahkeme önüne taşındı.

Hendek ile Derince arasındaki benzerlik, patlamaların aynı maddeden kaynaklanması değil, tehlikelerin önceden bilinebilir olmasıdır. İş güvenliği bilgisinin bulunduğu bir alanda ölüm meydana geliyorsa, sorumluluğun yalnızca son anda yapılan bir hataya indirgenmesi yeterli değildir. Tehlikeyi değerlendirmekle görevli yöneticilerin, işverenlerin ve denetim kurumlarının hangi önlemleri aldığı da araştırılmalıdır.

Çorlu: Demiryolunda Ölen İnsanlar Ve Kamusal Sorumluluk

8 Temmuz 2018’de Tekirdağ’ın Çorlu ilçesi yakınlarında meydana gelen tren faciasında yedisi çocuk 25 insan yaşamını yitirdi. Yağışın ardından demiryolu hattındaki dolgunun zarar görmesiyle trenin raydan çıkması, altyapı bakımının ve risk değerlendirmesinin önemini ortaya koydu.

Çorlu, doğrudan bir işyeri faciası değildi. Ölenler arasında yolcular bulunuyordu. Ancak bu olayın diğer toplu ölümlerle birlikte değerlendirilmesinin nedeni, kamusal hizmetlerin güvenli biçimde yürütülmesi konusundaki sorumluluğun benzer biçimde tartışılmasıdır. Demiryolu taşımacılığında güvenlik, yalnızca trenin hareket ettiği anda değil, hatların bakımından meteorolojik risklerin izlenmesine kadar uzanan bir süreçte sağlanır.

2024 yılında sonuçlanan davada dokuz sanığa çeşitli hapis cezaları verildi, dört sanık beraat etti. Buna karşın aileler, üst düzey demiryolu yöneticileri ve siyasi sorumluların yargılama kapsamı dışında kalmasına itiraz etti. Mısra Öz ve diğer ailelerin yıllarca sürdürdüğü mücadele, yalnızca yakınlarını kaybeden insanların acısını değil, kamu hizmetlerinde hesap verebilirliğin hangi düzeye kadar uzanması gerektiğini de gündeme taşıdı.

Çorlu’daki facianın ardından ortaya çıkan tablo, özelleştirme tartışmalarından daha geniş bir soruna işaret ediyor. Bir hizmet kamu tarafından yürütülse bile, bakımın yeterli kaynakla yapılmaması, teknik personel eksikliği, kurumsal kararların sorgulanamaması ve güvenlik uyarılarının dikkate alınmaması ölümcül sonuçlar doğurabilir.

Kamu mülkiyeti tek başına güvenliğin güvencesi değildir. Ancak kamusal sorumluluğun özel işletme mantığına indirgenmesi de güvenliği kendiliğinden sağlamaz. Belirleyici olan, hizmetin kimin mülkiyetinde bulunduğundan önce, insan yaşamının hangi öncelikle korunduğu ve denetimin ne kadar bağımsız yürütüldüğüdür.

Kartalkaya: Otelin Kapıları Kapalıydı, Denetimin Sorumluluğu Açıkta Kaldı

21 Ocak 2025 gecesi Bolu Kartalkaya’daki Grand Kartal Otel’de çıkan yangında 78 kişi yaşamını yitirdi. Ölenlerin önemli bir bölümü çocuktu. Bir tatil gecesinde meydana gelen yangın, konaklama tesislerinde yangın güvenliğinin yalnızca işletmecinin tercihlerine bırakılamayacağını bütün ağırlığıyla ortaya koydu.

Yangından sonra hazırlanan teknik raporlar, binanın yangın güvenliği koşullarını ve tahliye olanaklarını incelemeye aldı. Otelin geçmiş denetimleri, işletme izinleri ve ilgili kurumların yetkileri de tartışıldı. Yargılama sonucunda otel sahipleri ve yöneticilerinin yanı sıra bazı belediye görevlileri hakkında ağır mahkûmiyet kararları verildi. Kararlar üst yargı incelemesine taşındı.

Ancak ailelerin adalet arayışı burada sona ermedi. Kartalkaya Aile Platformu, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile İçişleri Bakanlığındaki ilgili görevlilerin olası sorumluluklarının da araştırılmasını istedi. Adalet Bakanlığı önüne bırakılan siyah çelenkte yazılı olan “Yarım kalan adalet, adalet değildir” sözleri, bu talebin özeti haline geldi.

Yangında ailesinden sekiz kişiyi kaybeden avukat Yüksel Gültekin, bilirkişi raporlarında kusurlu bulunduğunu belirttiği kamu görevlileri hakkında yargı sürecinin ilerletilmesini isteyerek adalet arayışından vazgeçmeyeceklerini açıkladı. Gültekin’in “Herkes susar, biz susmayız” sözleri, Türkiye’deki başka toplu ölüm davalarında da görülen bir gerçeği hatırlattı: Yakınlarını kaybeden aileler, çoğu zaman yalnızca yas tutmakla kalmıyor, soruşturmaların genişletilmesi ve sorumluluğun ortaya çıkarılması için uzun yıllar mücadele etmek zorunda kalıyor.

Kartalkaya, işletme sahipleriyle kamu görevlilerinin sorumluluklarının birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceği bir örnek oluşturuyor. Bir otel sahibi yangın güvenliği önlemlerini almakla yükümlüdür. Fakat devletin görevi de bu önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını denetlemektir. Denetim yetkisi varsa, bu yetkinin nasıl kullanıldığının araştırılması da gerekir.

Dilovası: Çocukların Çalıştığı Fabrikada Yedi Ölüm

8 Kasım 2025’te Kocaeli’nin Dilovası ilçesindeki kozmetik fabrikasında meydana gelen yangında üçü çocuk yaşta yedi işçi yaşamını yitirdi. Ölenler arasında 16 ve 17 yaşındaki çocukların bulunması, Türkiye’deki çocuk işçiliği, kayıt dışı çalışma ve iş güvenliği sorunlarını yeniden gündeme taşıdı.

Yangına ilişkin bilirkişi raporunda, olayın üretim alanındaki alkol dolum ve karıştırma kazanı çevresinde başladığı, yanıcı maddelerin etkisiyle hızla yayıldığı belirtildi. Soruşturma, yalnızca işletme sahiplerini değil, ruhsatlandırma ve denetim süreçleriyle bağlantılı kamu görevlilerini de kapsadı.

Dilovası davasında şirket yetkilileri ve belediye görevlileri hakkında farklı suçlamalarla yargılama yürütüldü. Eylül 2026’da iki zabıta yöneticisinin tutuklanmasına karar verilirken bazı belediye görevlileri adli kontrolle tahliye edildi. 3 Kasım’daki duruşmada da iki sanık hakkında tahliye kararı verilmesi, ailelerin ve avukatlarının tepkisine neden oldu.

Burada mesele yalnızca bir fabrikanın yanması değildir. Çocukların tehlikeli üretim koşullarında çalıştırılması, işyerinin güvenlik koşulları ve denetim süreçleri, birbirini tamamlayan sorumluluk alanlarıdır. Çocuk işçiliğinin varlığı, yoksulluk ve güvencesizlikle doğrudan bağlantılıdır. Ailesinin geçimine katkıda bulunmak için çalışmak zorunda kalan bir çocuk, yetişkin bir işçinin bile yüksek risk altında bulunduğu üretim alanında çok daha korunmasızdır.

Dilovası, ekonomik zorunlulukların insanları hangi çalışma koşullarını kabul etmeye yönelttiğini gösteren ağır örneklerden biri oldu. İşçinin veya çocuğun çalışmaya razı olması, işverenin güvenli çalışma ortamı sağlama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Yoksulluk, tehlikeli çalışmayı meşrulaştıran bir gerekçe olamaz.

Aliağa: Üretim Durmuştu, Tehlike Durmamıştı

9 Kasım’da Aliağa’daki HABAŞ tesisinde meydana gelen patlama, Türkiye’nin ağır sanayi işletmelerindeki güvenlik koşullarını yeniden tartışmaya açtı. İlk açıklamalara göre olay, elektrik ark ocağı çevresinde yürütülen bakım çalışması sırasında tavan vincinin düşmesiyle başladı. İzmir Valiliğinin ilk açıklamasıyla daha sonra yapılan açıklamalar arasında patlamanın gerçekleşme biçimine ilişkin bazı farklılıklar bulunduğu için kesin nedenin teknik incelemeler sonucunda belirlenmesi gerekiyor.

Patlamanın ardından işçiler, uzun çalışma saatleri, üretim baskısı ve iş güvenliği uygulamalarına ilişkin çeşitli iddialar ileri sürdü. Bu iddiaların bağımsız incelemelerle doğrulanması gerekiyor. Ancak olayın meydana geldiği sırada üretimin durdurulmuş olması, bakım çalışmalarındaki güvenlik önlemlerinin ayrıca sorgulanmasını gerekli kılıyor.

Bir fabrikanın bakım için durdurulması, tehlikenin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Ağır parçaların kaldırılması, enerji hatlarının güvenli hale getirilmesi, yanıcı gazların bulunduğu alanlarda çalışma yapılması ve işçilerin tehlikeli bölgelerden uzaklaştırılması, bakımın temel güvenlik koşulları arasındadır.

Aliağa’da on işçinin ölümüyle sonuçlanan olayın hangi ihmallerden kaynaklandığı henüz belirlenmiş değil. Bu nedenle herhangi bir kişi veya kurum hakkında kesin kusur hükmü vermek doğru olmaz. Fakat soruşturmanın yalnızca vincin neden düştüğünü değil, bakımın nasıl planlandığını, hangi denetimlerin yapıldığını, işçilerin hangi koşullarda çalıştığını ve yönetimin güvenlik uyarılarına nasıl karşılık verdiğini de incelemesi gerekiyor.

Çünkü teknik arızanın nedenini bulmak, bütün sorumluluğu ortaya çıkarmakla aynı şey değildir.

Özelleştirme, Taşeronlaşma Ve Üretimin Görünmeyen Bedeli

Türkiye’de çalışma yaşamının son kırk yılı, yalnızca yeni fabrikaların, sanayi bölgelerinin ve büyük işletmelerin kurulmasıyla açıklanamaz. Aynı dönemde kamu işletmelerinin özelleştirilmesi, hizmet alımı ve taşeron çalışma biçimlerinin yaygınlaşması, sendikal örgütlenmenin zayıflaması ve üretim süreçlerinin maliyet hesabına göre yeniden düzenlenmesi de yaşandı.

Özelleştirme savunucuları, özel sektörün yatırımları artırabileceğini, verimliliği yükseltebileceğini ve kamu işletmelerindeki kaynak kullanımını iyileştirebileceğini ileri sürüyor. Ancak bu iddiaların işçi sağlığı ve güvenliği bakımından karşılığı, yalnızca üretim miktarı veya işletme kârlılığı üzerinden ölçülemez. Daha az personelle daha fazla üretim yapılması, bakım harcamalarının azaltılması ya da güvenlik hizmetlerinin en düşük maliyetle sağlanması, çalışanların karşı karşıya bulunduğu riskleri artırabilir.

Burada özelleştirme ile işçi ölümleri arasında her işletme için otomatik bir neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru olmaz. Amasra ve Derince gibi kamu işletmelerinde yaşanan ölümler, sorunun mülkiyet biçimini aşan yönleri bulunduğunu gösteriyor. Ancak özel sektörün kâr hedefiyle kamu yönetimindeki maliyet ve verimlilik baskısının benzer sonuçlar doğurabildiği de göz ardı edilemez.

İliç’teki altın madeni faciası ise bu tartışmaya başka bir boyut ekliyor. Burada üretim kapasitesinin artırılması, ÇED kararları, yabancı sermaye ortaklığı, çevresel riskler ve iş güvenliği aynı olayda birleşti. Şirketin üretim hedefleri ile kamu kurumlarının izin ve denetim yetkileri arasındaki ilişki, dokuz işçinin yaşamını yitirmesinin ardından yargılamanın ve çevre mücadelesinin önemli başlıklarından biri oldu.

Asıl mesele, üretimin hangi toplumsal önceliklere göre düzenlendiğidir. İşçinin güvenliği, üretimin vazgeçilmez koşulu olarak mı görülüyor, yoksa işletmenin giderleri arasında azaltılması mümkün bir kalem olarak mı değerlendiriliyor? Bir işyerinde bakım için ayrılan zaman, üretim hedefleri karşısında kısaltılabiliyor mu? İşçiler tehlikeli gördükleri çalışmayı durdurma hakkını işlerini kaybetme korkusu olmadan kullanabiliyor mu? Sendikalar ve meslek örgütleri denetim süreçlerine etkili biçimde katılabiliyor mu?

Bu soruların yanıtları, Türkiye’de neden bu kadar çok işçinin yaşamını yitirdiğini anlamak bakımından herhangi bir patlamanın teknik nedeninden daha geniş bir açıklama sunuyor.

Devletin Sorumluluğu: Yasayı Çıkarmak Yetmez

Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin yasal düzenlemeler bulunuyor. İşverenlerin risk değerlendirmesi yapması, çalışanları eğitmesi, gerekli koruyucu önlemleri alması ve tehlikeleri ortadan kaldırması gerekiyor. Kamu kurumları da bu yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini denetlemekle görevli.

Ancak bir ülkede mevzuatın bulunmasıyla mevzuatın etkili biçimde uygulanması aynı şey değildir. Denetimlerin sıklığı, kapsamı, bağımsızlığı ve sonuçları belirleyicidir. Bir işyerinde eksiklik saptandığında bunun giderilip giderilmediği izlenmiyorsa, yaptırımlar caydırıcı değilse veya çalışanlar tehlikeleri bildirdiklerinde işlerini kaybetmekten korkuyorsa, yasal düzenlemeler kâğıt üzerinde kalabilir.

Devletin sorumluluğu burada iki yönlüdür. Birincisi, kendi işletmelerinde güvenli çalışma koşullarını sağlamak. İkincisi, özel işletmelerde işverenlerin yükümlülüklerini yerine getirmesini denetlemek. Kamu işletmelerindeki ölümler birinci sorumluluğu, özel işletmelerdeki ölümler ise her iki sorumluluk alanı arasındaki ilişkiyi gündeme getirir.

İliç’te ÇED kararlarıyla madenin kapasite artışına izin veren kurumların sorumluluğunun tartışılması, bu ilişkinin önemini gösteriyor. Bilirkişi raporlarında kamu görevlilerinin olası kusurlarına ilişkin değerlendirmeler yer almasına rağmen, bu kişilerin ceza sorumluluğunun hangi kapsamda araştırılacağı ayrı bir hukuki sorun olarak gündeme geldi. Kamu görevlileri hakkındaki soruşturma sürecinin Anayasa Mahkemesine taşınması da tartışmanın yalnızca işletme yönetimiyle sınırlı olmadığını ortaya koydu.

Devlet, bir işletmenin üretim yapmasına izin veriyor, ruhsatlandırma ve denetim yetkisini kullanıyorsa, bu yetkilerin nasıl yerine getirildiği de sorgulanabilir olmalıdır. Elbette her ölümden her kamu görevlisinin ceza hukuku bakımından sorumlu olduğu söylenemez. Ancak bir faciada kamu görevlilerinin olası ihmallerinin araştırılmaması, sorumluluğun eksik belirlenmesine yol açabilir.

Soma’da maden denetimleri, İliç’te ÇED ve kapasite artışı kararları, Çorlu’da demiryolu bakım süreçleri, Kartalkaya’da otelin denetlenmesi, Dilovası’nda ruhsat ve iş güvenliği uygulamaları, Derince’de kamu işletmesiyle taşeron firma arasındaki görev dağılımı, Aliağa’da ise ağır sanayi güvenliği bu nedenle birbirine bağlanıyor.

Yargı Önünde Hesap Vermek İle Sorumluluktan Kurtulmak Arasındaki Mesafe

Toplu ölümlerden sonra açılan davalarda kimi zaman ağır hapis cezaları veriliyor, kimi zaman beraat kararları çıkıyor, kimi zaman dosyalar üst mahkemelerde yeniden değerlendiriliyor. Dolayısıyla Türkiye’de bu olayların hiçbirinde kimsenin cezalandırılmadığını söylemek doğru değil. Çorlu, Hendek, Amasra ve Kartalkaya davalarında verilen mahkûmiyet kararları bunun açık örnekleri.

Ancak cezaların verilmiş olması, sorumluluğun bütün düzeyleriyle araştırıldığı anlamına da gelmiyor. Ailelerin ve avukatların itirazları çoğu zaman tam bu noktada yoğunlaşıyor. İşletme müdürü, teknik sorumlu veya iş güvenliği uzmanı yargılanırken, üretim politikalarını belirleyenlerin, maliyet kararlarını alanların ya da denetim yetkisini kullanan üst düzey yöneticilerin sorumluluğunun neden aynı kapsamda incelenmediği soruluyor.

İliç davasında 43 sanığın yargılanması, bu sorumluluk zincirinin genişliğini gösteriyor. Buna karşılık yargılama sırasında tutuklu sanık kalmaması, bazı sanıklar hakkında yakalama kararlarının sürmesi ve yeni bilirkişi raporlarının beklenmesi, davanın tamamlanmasını güçleştiren gelişmeler arasında bulunuyor. Ailelerin talepleri, yalnızca teknik personelin değil, şirketin üst yönetiminde alınan kararların ve kamu kurumlarının denetim süreçlerinin de bütün yönleriyle araştırılmasını kapsıyor.

Ceza hukukunda herkes yalnızca kendi eyleminden ve hukuken belirlenebilen kusurundan sorumlu tutulabilir. Fakat bu ilke, karar alma zincirinin üst basamaklarının araştırılmaması için gerekçe oluşturamaz. Bir işyerindeki güvenlik önlemlerinin uygulanmamasına ilişkin kararın kim tarafından alındığı, gerekli kaynakların neden ayrılmadığı ve daha önce yapılan uyarıların neden dikkate alınmadığı, sorumluluğun belirlenmesinde önem taşıyabilir.

Özellikle büyük işletmelerde kararlar birbirinden kopuk değildir. Üretim hedefini belirleyen yönetim, bakım bütçesini hazırlayan birim, iş güvenliği raporlarını değerlendiren sorumlular ve denetim yapan kamu görevlileri aynı üretim sürecinin farklı aşamalarında yer alır. Bir ölüm meydana geldiğinde bu ilişkilerin yalnızca son halkasına bakılması, olayın gerçek nedenlerinin ortaya çıkarılmasını güçleştirebilir.

Yargılamaların uzun sürmesi, suç nitelendirmelerinin değişmesi, bazı sanıkların tahliye edilmesi ve kamu görevlileri hakkındaki soruşturma izinlerinin tartışma konusu olması, ailelerin adalet duygusunu etkiliyor. Bu nedenle hesap verebilirlik yalnızca ceza verilmesiyle değil, soruşturmanın eksiksiz yürütülmesi, delillerin korunması, sorumluluğun bütün yönleriyle araştırılması ve kararların gerekçelerinin açıklanmasıyla sağlanabilir.

Her Gün Birkaç İşçi, Bazen Bir Günde Onlarcası

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisinin kayıtlarına göre 2025 yılında en az 2.105 işçi çalışırken yaşamını yitirdi. 2026’nın ilk dokuz ayında ise bu sayı en az 1.736’ya ulaştı. Yalnızca eylül ayında 226 işçi hayatını kaybetti. Bu veriler, Türkiye’deki işçi ölümlerinin yalnızca büyük facialarla sınırlı olmadığını gösteriyor.

Büyük patlamalar, maden faciaları ve yangınlar aynı anda çok sayıda insanın yaşamını yitirmesi nedeniyle ülke gündeminde geniş yer buluyor. Oysa her gün inşaattan düşen, makinenin altında kalan, elektrik akımına kapılan, tarımda çalışırken yaşamını yitiren veya taşımacılık sırasında ölen işçiler de aynı çalışma düzeninin parçası. Bu ölümlerin önemli bir bölümü kısa haberlerle geçiştiriliyor, kimi zaman ulusal basına bile yansımıyor.

İSİG Meclisinin verileri, 2026 yılında art arda beş ay boyunca her ay en az 200 işçinin yaşamını yitirdiğini ortaya koyuyor. Bu süreklilik, işçi ölümlerinin yalnızca olağanüstü koşullarda meydana gelen istisnai olaylar olmadığını gösteriyor.

Türkiye’de her yeni toplu ölümün ardından geçmişteki faciaların hatırlanmasının nedeni de budur. Soma’nın üzerinden on iki yıl, Hendek’in üzerinden altı yıl, İliç’in üzerinden yaklaşık üç yıl geçmişken, aynı güvenlik sorunları farklı işyerlerinde yeniden gündeme geliyor.

Ölümün Önlenebilir Olduğu Bir Düzen Mümkün

Bütün bu olayların ardından sorulması gereken soru, Türkiye’de neden tehlikeli sektörlerin bulunduğu değildir. Madenler, demir çelik fabrikaları, kimya tesisleri, demiryolları ve büyük konaklama işletmeleri dünyanın birçok ülkesinde faaliyet gösteriyor. Tehlikeli üretim alanlarının varlığı, çalışanların veya yurttaşların ölmesini kaçınılmaz hale getirmez.

Gelişmiş güvenlik teknolojileri, etkili denetim sistemleri, çalışanların örgütlü katılımı, bağımsız teknik incelemeler ve caydırıcı yaptırımlar, yüksek riskli faaliyetlerde ölüm olasılığını azaltmak için kullanılıyor. Bu nedenle Türkiye’de yaşanan her büyük olayın ardından aynı soruların sorulması, yalnızca teknik bilgi eksikliğine değil, bilinen önlemlerin neden uygulanmadığına da işaret ediyor.

Üretimden elde edilen kazanç işletmenin ve sermaye sahiplerinin hesabına yazılırken, üretimin yarattığı tehlikelerin bedelini işçilerin ve ailelerinin üstlenmesi kabul edilebilir bir ekonomik zorunluluk olarak görülemez. Bir fabrikanın üretim kapasitesi, bir madenin çıkardığı kömür miktarı veya bir otelin sağladığı gelir, orada çalışan ve bulunan insanların yaşamından daha önemli olamaz.

İşçi güvenliğinin maliyet olarak görüldüğü bir düzende, alınmayan her önlem işletmeye kısa vadeli bir tasarruf sağlayabilir. Fakat bunun toplumsal bedeli, yaralanan insanların yaşamında, ölenlerin ailelerinde, sağlık sisteminde ve toplumun güven duygusunda ortaya çıkar. Bu bedel, işletmenin bilançosunda çoğu zaman görünmez.

Devletin görevi, bu görünmeyen bedelin ortaya çıkmasını beklemek değil, çalışma yaşamını insan hayatını koruyacak biçimde düzenlemektir. İşverenin görevi ise güvenliği üretimden sonra gelen bir yükümlülük olarak değil, üretimin ayrılmaz koşulu olarak kabul etmektir.

Bu Kaçıncı Diye Sormaktan Daha Ağır Bir Soru

Soma’da 301 madenci, Ermenek’te 18 işçi, Hendek’te yedi işçi, Amasra’da 43 madenci, İliç’te dokuz işçi, Derince’de iki kişi, Çorlu’da 25 yolcu, Kartalkaya’da 78 insan, Dilovası’nda yedi işçi ve Aliağa’da son açıklamalara göre on işçi yaşamını yitirdi. Bu olayların her birinin kendi koşulları, sorumluları ve yargısal süreçleri bulunuyor. Hepsini aynı teknik nedenle açıklamak mümkün değil. Ancak hepsini birbirinden tamamen bağımsız görmek de Türkiye’de güvenlik ve denetim alanındaki süreklilik gösteren sorunları gözden kaçırmak olur.

Bu ölümler, ekonomik büyümenin ve üretim artışının tek başına toplumsal ilerleme anlamına gelmediğini hatırlatıyor. Bir ülkenin gelişmişliği yalnızca ürettiği çelikle, çıkardığı kömürle, taşıdığı yolcuyla veya ağırladığı turist sayısıyla ölçülemez. O üretimi gerçekleştiren insanların ne kadar güvenli çalıştığı, kamu hizmetlerinden yararlananların yaşamının ne ölçüde korunduğu ve ölüm meydana geldiğinde sorumluların hangi açıklıkla hesap verdiği de aynı ölçüde önemlidir.

Yakınlarını kaybeden ailelerin yıllarca adliye koridorlarında beklemek zorunda kalması, yalnızca kişisel bir adalet arayışı değildir. Aynı zamanda toplumun güvenli çalışma ve yaşama hakkının nasıl korunacağına ilişkin bir mücadeledir. Soma’da madenci ailelerinin, İliç’te dokuz işçinin yakınlarının, Çorlu’da çocuklarını kaybeden annelerin, Kartalkaya’da yakınlarını yitirenlerin ve Dilovası’nda çocuklarının ölümüne tanıklık eden ailelerin talepleri, farklı olayların ardından aynı sorumluluk ilkesinde birleşiyor.

Aliağa’da patlamanın ardından bir kez daha soruşturma açıldı. Bilirkişiler inceleme yapacak, teknik raporlar hazırlanacak, kusur değerlendirmeleri ortaya çıkacak. Belki yeni davalar açılacak, belki mahkûmiyet kararları verilecek. Fakat bütün bunlar yaşanırken başka fabrikalarda, madenlerde, inşaatlarda ve işletmelerde çalışma devam edecek. Asıl mesele, yeni bir ölüm yaşanmadan önce gerekli önlemlerin alınıp alınmayacağıdır.

Türkiye’nin artık yalnızca her facianın ardından sorumluları arayan değil, insanların ölmesini önleyen bir çalışma düzenine ihtiyacı var. Bunun yolu, bağımsız ve etkili denetimden, işçilerin örgütlenme hakkından, tehlikeli çalışmayı reddedebilmesinden, güvenlik yatırımlarının eksiksiz yapılmasından ve kamu görevlileri dahil bütün sorumluluk zincirinin hukuken araştırılabilmesinden geçiyor.

Çünkü yaşamını yitiren insanların ardından söylenen hiçbir söz, yapılmayan denetimin, alınmayan önlemin ve giderilmeyen tehlikenin yerini tutamaz.

Artık yalnızca “Bu kaçıncı?” diye sormak yeterli değil. Asıl soru şu: Türkiye’de üretimin, kârın ve maliyet hesaplarının sınırını insan yaşamı belirlemeyecekse, daha kaç insanın ölmesi beklenecek?

• NHA / İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG), Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB), Türk Tabipleri Birliği (TTB), Anadolu Ajansı (AA), Demirören Haber Ajansı (DHA), ANKA Haber Ajansı, Associated Press (AP), Euronews Türkçe, BBC Türkçe, Bianet, Cumhuriyet, Evrensel, Diken, T24, TRT Haber, Gazete Oksijen, Kısa Dalga, Erzincan Barosu, Erzincan’da Bugün, Kartalkaya Aile Platformu, Dilovası yangını bilirkişi raporu, Soma Maden Faciası İnceleme Raporu, İliç Çöpler Altın Madeni bilirkişi raporları, ilgili mahkeme kararlarına ilişkin basına yansıyan bilgiler