Cumartesi Anneleri/İnsanları, gözaltında kaybedilen yakınlarının akıbetinin açıklanması ve sorumluların yargılanması talebiyle 1129. kez Galatasaray Meydanı’nda buluştu. Bu haftanın gündeminde, 13 Ekim 1993’te Diyarbakır’ın Kulp ilçesinde askerî helikoptere bindirilerek götürüldüğü belirtilen ve 33 yıldır kendisinden haber alınamayan dört çocuk babası Bekir Demir vardı. Ailenin başvurularına rağmen sonuçlandırılamayan soruşturma, tanık ifadeleriyle askerî kayıtlar arasındaki çelişkiler ve zamanaşımı kararları, gözaltında kayıplara ilişkin adalet arayışının önündeki hukuki ve kurumsal sorunları yeniden gündeme taşıdı.
Gözaltında kaybedilen yakınlarının bulunması ve sorumluların yargılanması için 27 Mayıs 1995’ten bu yana mücadele eden Cumartesi Anneleri/İnsanları, 1129. hafta buluşmasını İstanbul Galatasaray Meydanı’nda gerçekleştirdi. Kayıp yakınları ve insan hakları savunucuları, polis barikatlarıyla çevrili meydanda kaybedilenlerin fotoğraflarını ve karanfiller taşıyarak 33 yıl önce gözaltına alındıktan sonra kendisinden bir daha haber alınamayan Bekir Demir’in akıbetini sordu.
İnsan Hakları Derneği İstanbul Şubesi Gözaltında Kayıplara Karşı Komisyonu adına açıklamayı Zeynep Yıldız okudu. Açıklamada, Bekir Demir’in kaybedilmesine ilişkin tanık anlatımlarının yeterince araştırılmadığı, askerî operasyon kayıtlarının açıklığa kavuşturulamadığı ve soruşturmanın zamanaşımı gerekçesiyle kapatıldığı belirtildi. Kayıp yakınları, devletin denetimindeki güvenlik güçleri tarafından götürüldüğü ifade edilen bir kişinin akıbetinin açıklanamamasının, yalnızca ailesini değil yaşam hakkının korunmasına ilişkin kamusal sorumluluğu da ilgilendirdiğini vurguladı.
Bir Askerî Operasyonun Ardından 33 Yıllık Belirsizlik
Bekir Demir, kaybolduğu tarihte 29 yaşındaydı. Batmanlı olan Demir, Adana’da otogarda taksicilik yaparak eşi ve dört çocuğunun geçimini sağlıyordu. Birlikte çalıştığı arkadaşının daveti üzerine eşi ve bir buçuk yaşındaki çocuğuyla Diyarbakır’ın Kulp ilçesine bağlı Alacakepir köyünün Badı mezrasına gitti. Ziyaretin amacı, ev sahibinden bal, ceviz ve başka kışlık yiyecekler satın almaktı.
Ailenin ve tanıkların anlatımlarına göre 13 Ekim 1993’te, bölgede yürütülen askerî operasyonlar sırasında askerler mezraya geldi. Yaklaşık 30 kişi köy meydanında toplandı ve kimlikleri kontrol edildi. Bekir Demir’in köyde yaşamadığının anlaşılması üzerine kendisine komutan tarafından çağrıldığı söylendi. Demir, askerî helikoptere bindirilerek götürüldü. Eşi ve köylüler bu olaya tanıklık ettiklerini bildirdi. Demir’den o tarihten sonra haber alınamadı.
Aile, kaybolmanın hemen ardından valilik, jandarma ve savcılıklara başvurdu. Ancak başvurularından sonuç alamadı. 1995 ve 2002 yıllarında savcılığa yeniden verilen dilekçelere karşılık, Demir’in kaybolduğu dönemde bölgede askerî operasyon yapılmadığı yönünde bilgi verildiği açıklandı. Daha sonraki resmî belgelerde ise aynı dönemde Bolu 2. Komando Tugayı tarafından bölgede operasyon yürütüldüğünün ortaya çıktığı belirtildi.
Bu gelişme, dosyadaki temel çelişkilerden birini oluşturdu. Bir yanda Demir’in askerler tarafından götürüldüğünü bildiren tanıklar, diğer yanda başlangıçta operasyonun gerçekleşmediği yönündeki resmî açıklamalar bulunuyordu. Operasyonun varlığını gösterdiği belirtilen belgelerin ortaya çıkmasına rağmen Demir’in hangi birim tarafından, kimin emriyle ve nereye götürüldüğü belirlenemedi.
Askerî Kayıtlar Açıklanmadı, Soruşturma Zamanaşımıyla Kapatıldı
Dosyadaki önemli gelişmelerden biri, 6 Kasım 2011’de Askerî Savcılığın Bolu 2. Komando Tugayı Komutanlığından operasyona katılan rütbeli personelin kimlik bilgilerini istemesi oldu. Kayıp yakınlarının açıklamasına göre komutanlık, arşivin bulunduğu binanın su altında kaldığını ve kayıtlara ulaşılamadığını bildirerek istenen bilgileri vermedi. Böylece operasyonda görev yapan personelin kimlikleri ve Demir’in götürülmesine ilişkin emir zinciri açıklığa kavuşturulamadı.
Kulp Cumhuriyet Başsavcılığı, 3 Kasım 2014’te dava zamanaşımının dolduğu gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi. Ailenin bu karara yaptığı itiraz da Diyarbakır 3. Sulh Ceza Hâkimliği tarafından 5 Mart 2015’te reddedildi. Tanıkların bulunduğu, askerî operasyonun gerçekleştiğine ilişkin belgelerin ortaya çıktığı belirtilen dosyada, kaybolmanın nasıl gerçekleştiği ve sorumluların kim olduğu yargısal olarak belirlenemedi.
Aile daha sonra Anayasa Mahkemesine başvurdu. Başvurunun süre aşımı gerekçesiyle kabul edilemez bulunmasının ardından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurulduğu açıklandı. Ancak 1129. hafta buluşması itibarıyla Bekir Demir’in akıbeti hâlâ bilinmiyor.
Cumartesi Anneleri, zorla kaybetme olaylarında tanık anlatımlarının özel önem taşıdığına dikkat çekti. Güvenlik güçlerinin denetiminde gerçekleştiği ileri sürülen olaylarda kayıtların korunması, görevli personelin belirlenmesi ve gözaltına alınan kişinin son görüldüğü yerin araştırılması, etkili soruşturmanın temel unsurları arasında bulunuyor. Demir dosyasında bu unsurların açıklığa kavuşturulamaması, soruşturmanın sonuçsuz kalmasının nedenleri arasında gösterildi.
Bekir Demir’in Oğlundan Arşivlerin Açılması Çağrısı
Galatasaray Meydanı’ndaki buluşmada Bekir Demir’in oğlu Osman Demir de ailesinin 33 yıldır sürdürdüğü mücadeleyi anlattı. Babasının kaybolmasının ardından ailelerinin yaşamının değiştiğini belirten Demir, ölümüne ilişkin kesin bilgi bulunmayan bir insanın ardından yas tutmanın da mümkün olmadığını söyledi. Ailenin yıllarca savcılıklar arasında yürüttüğü başvuruların sonuçsuz kaldığını, tanıkların ifadelerine rağmen askerî kayıtlara ulaşılamadığını hatırlattı.
Osman Demir, Adalet Bakanlığı ve savcılıklardan dosyanın yeniden açılmasını, tanıkların yeniden dinlenmesini ve soruşturmanın esasına girilmesini istedi. Millî Savunma Bakanlığı ile ilgili askerî kurumlardan ise 1993 yılında bölgede görev yapan birliklerin ve komutanların kimliklerinin açıklanmasını, arşiv kayıtlarının erişime açılmasını talep etti. Ailenin çağrısı, yalnızca sorumluların cezalandırılmasını değil, Bekir Demir’in gözaltına alındıktan sonra başına ne geldiğinin ortaya çıkarılmasını da kapsıyor.
Galatasaray Meydanı’nda Süren Hakikat Arayışı
Cumartesi Anneleri/İnsanları’nın 1995’te başlattığı eylemler, Türkiye’de özellikle 1990’lı yıllarda yaşanan gözaltında kaybetme iddialarının araştırılması ve ailelerin adalet taleplerinin duyurulması bakımından uzun süreli bir hak mücadelesine dönüştü. Kayıp yakınları, farklı tarihlerde yaşanan olayların soruşturulmasında benzer sorunlarla karşılaştıklarını belirtiyor. Tanık ifadelerinin yeterince değerlendirilmemesi, güvenlik birimlerine ait kayıtlara ulaşılamaması, soruşturmaların yıllarca sonuçlandırılamaması ve zamanaşımı kararları, bu dosyalarda tekrar eden başlıca sorunlar arasında yer alıyor.
Galatasaray Meydanı’ndaki toplantılara getirilen sınırlamalar da bu mücadelenin ayrı bir hukuki boyutunu oluşturuyor. Anayasa Mahkemesinin toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkına ilişkin ihlal kararlarına rağmen meydandaki polis barikatlarının varlığını sürdürmesi, kayıp yakınlarının hem geçmişte yaşanan olayların aydınlatılmasını hem de bugün anayasal haklarını kullanabilmeyi talep etmelerine neden oluyor.
Zorla kaybetme iddialarının soruşturulmasında uluslararası insan hakları hukuku, yaşam hakkının korunmasının yanı sıra etkili soruşturma yürütülmesini ve kayıp kişinin akıbetinin açıklığa kavuşturulmasını da devletlerin yükümlülükleri arasında değerlendiriyor. Zamanaşımı uygulamalarının bu yükümlülüklerle ilişkisi, olayların hukuki niteliğine ve ilgili uluslararası düzenlemelere göre ayrıca incelenmesi gereken bir sorun olarak varlığını koruyor.
Cumartesi Anneleri, 1129. hafta açıklamasında Bekir Demir dosyasının yeniden ele alınmasını, tanıkların ifadelerinin araştırılmasını, askerî belgelerin incelenmesini ve sorumluların belirlenmesini istedi. Ailelerin ısrarla sorduğu soru, 33 yıl önce bir askerî helikoptere bindirildikten sonra kendisinden haber alınamayan bir insanın akıbetiyle sınırlı değil. Bir kişinin devlet görevlilerince götürüldüğüne ilişkin tanıklıklar bulunmasına rağmen nerede olduğunun açıklanamaması ve soruşturmanın zamanaşımıyla sonuçlandırılması karşısında, devletin yaşam hakkını koruma ve gerçeği ortaya çıkarma sorumluluğu ne zaman yerine getirilmiş sayılacaktır?
- NHA / Cumhuriyet, bianet, Medyascope, İlke TV, JINNEWS, Fırat Haber Ajansı (ANF), ETHA, Nûmedya24, Gazete Patika, Cumartesi Anneleri/İnsanları 1129. Hafta Açıklaması, İnsan Hakları Derneği İstanbul Şubesi Gözaltında Kayıplara Karşı Komisyonu
