12 Eylül 1980 sabahı yalnızca bir hükümet devrilmedi; Meclis kapatıldı, siyasi partiler tasfiye edildi, sendikal hareket ezildi, yüz binlerce insan gözaltına alındı, işkenceden geçirildi ve Türkiye’nin siyasal düzeni yeniden kuruldu. Aradan 46 yıl geçmesine rağmen darbenin yarattığı anayasal, hukuki, ekonomik ve toplumsal miras Türkiye’nin demokrasi tartışmalarında hâlâ belirleyici başlıklardan biri olmayı sürdürüyor.
12 Eylül 1980 sabahı Türkiye radyolardan Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren’in sesini duydu. Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koymuş, Türkiye Büyük Millet Meclisi feshedilmiş, hükümet görevden alınmış, siyasi partilerin faaliyetleri durdurulmuştu. Milletvekilleri, siyasi parti yöneticileri ve toplumun farklı kesimlerinden binlerce insan kısa sürede gözaltına alındı. Ülke, askerî yönetimin doğrudan denetimine girdi.
Aradan 46 yıl geçti. Ancak 12 Eylül, yalnızca takvimde kalan bir askerî müdahale olarak değerlendirilmiyor. Çünkü darbe, siyasal iktidarı geçici olarak değiştirmekle kalmadı; devletin toplumla, siyasetle, emek hareketiyle ve yurttaşın temel haklarıyla kurduğu ilişkinin yeniden biçimlendirilmesine yol açtı.
Bugün 12 Eylül’ü hatırlamak bu nedenle yalnızca 1980’de yaşananları anmak değil, o dönemde kurulan düzenin Türkiye’nin sonraki kırk altı yılı üzerindeki etkisini sorgulamak anlamına geliyor.
650 bin gözaltı, yüz binlerce yargılama
12 Eylül rejiminin bilançosu rakamlara sığmayacak kadar ağır olsa da dönemin boyutunu göstermek açısından resmi ve insan hakları kaynaklarında yer alan veriler dikkat çekici.
Darbe sonrasında yaklaşık 650 bin kişi gözaltına alındı. 1 milyon 683 bin kişi çeşitli gerekçelerle fişlendi. 210 bin dava açıldı ve 230 bin kişi sıkıyönetim mahkemelerinde yargılandı. 7 bin kişi hakkında idam cezası istendi, 517 kişi idama mahkûm edildi. İnsan Hakları Derneği’nin aktardığı verilere göre 124 kişinin idam kararı Askerî Yargıtay tarafından onandı.
Cezaevleri ise darbe rejiminin en ağır yüzlerinden birine dönüştü. İşkence, kötü muamele, uzun gözaltılar ve cezaevi koşulları binlerce insanın hayatında kalıcı izler bıraktı. Diyarbakır Cezaevi, Mamak, Metris ve diğer cezaevlerinde yaşananlar yalnızca dönemin tanıklıkları değil, Türkiye’nin yakın tarihindeki devlet şiddetinin hafızası haline geldi.
Basın ve yayın dünyası da darbenin hedefindeydi. Gazete ve dergiler kapatıldı, yayınlara el konuldu, kitaplar imha edildi. İnsan Hakları Derneği’nin verilerine göre yalnızca Bilim ve Sosyalizm Yayınları’na ait 113 bin 607 kitap yakıldı; toplamda 39 ton gazete ve dergi imha edildi.
Bu tablo, 12 Eylül’ün yalnızca siyasal iktidara el koyan bir askerî müdahale olmadığını, toplumun düşünme, örgütlenme ve itiraz etme kapasitesini de hedef alan kapsamlı bir yeniden yapılandırma olduğunu gösteriyor.
Darbe yalnızca siyaseti değil, toplumsal örgütlenmeyi de hedef aldı
12 Eylül’ün en önemli sonuçlarından biri, siyasal partiler kadar sendikaların ve emek hareketinin de ağır biçimde tasfiye edilmesiydi.
1970’lerin sonunda Türkiye’de güçlü bir işçi hareketi, yaygın sendikal örgütlenme ve siyasal olarak hareketli bir toplum vardı. Darbe sonrasında bu alan büyük ölçüde kapatıldı. Grevler yasaklandı, sendikal faaliyetler sınırlandırıldı, işçi örgütlerinin hareket alanı daraltıldı.
Bu tasfiyenin ekonomik boyutu da siyasetten ayrı değildi.
12 Eylül rejimi, 24 Ocak 1980 kararlarıyla başlayan ekonomik dönüşümün önündeki toplumsal ve siyasal direnç kanallarını da ortadan kaldırdı. İhracata dayalı, piyasacı ve emeğin pazarlık gücünü sınırlayan yeni ekonomik modelin uygulanabilmesi için sendikal hareketin ve örgütlü emeğin zayıflatılması önemli bir sonuç yarattı.
Dolayısıyla 12 Eylül’ün mirasını yalnızca “demokrasi kesintiye uğradı” cümlesiyle açıklamak eksik kalır. Darbe aynı zamanda Türkiye’nin ekonomik ve toplumsal düzeninin değiştirilmesinde siyasal bir araç işlevi gördü.
1982 Anayasası: Darbenin hukuk alanındaki mirası
Darbe yönetiminin en kalıcı miraslarından biri ise 1982 Anayasası oldu.
1982 Anayasası, 7 Kasım 1982’de halkoyuna sunuldu ve yüzde 91’in üzerinde “evet” oyuyla kabul edildi. Ancak bu oylama, olağan demokratik rekabet koşullarında gerçekleşmedi. Ülke askerî yönetim altındaydı, siyasal faaliyetler yasaktı ve anayasa tartışmasının sınırları darbe rejiminin belirlediği çerçevede şekilleniyordu.
Anayasanın darbe yönetimine sağladığı hukuki koruma da uzun yıllar tartışma konusu oldu. Anayasanın geçici 15. maddesi, Millî Güvenlik Konseyi döneminde çıkarılan karar ve kanunlar ile bu dönemde görev yapanların sorumluluğuna ilişkin önemli bir dokunulmazlık alanı oluşturdu. Bu hüküm 2010 anayasa değişikliğiyle yürürlükten kaldırıldı.
12 Eylül rejiminin kurumsal mirasının tartışılmasının temel nedenlerinden biri de burada ortaya çıkıyor: Bir askerî darbe sona ermiş olsa bile, onun döneminde oluşturulan hukuk düzeninin bazı parçaları uzun yıllar yaşamaya devam etti.
Darbeciler yargılandı ama hesaplaşma tamamlanmadı
12 Eylül darbecilerinin yargılanması da darbenin ardından onlarca yıl gecikti.
2010 anayasa değişikliğiyle geçici 15. maddenin kaldırılmasının ardından Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya hakkında dava açıldı. Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi, 2014 yılında iki sanığı müebbet hapis cezasına mahkûm etti ve askerî rütbelerinin sökülmesine karar verdi.
Ancak dava, sanıkların sağlık durumları ve daha sonra ölümleri nedeniyle nihai bir hesaplaşmaya dönüşmedi. Yargıtay sürecinin ardından dava düştü. İnsan Hakları Derneği de 12 Eylül davasının sanıkların ölümü nedeniyle sona ermesinin hakikat ve hesaplaşma ihtiyacını ortadan kaldırmadığını vurguluyor.
Burada Türkiye’nin demokrasi tarihinin önemli çelişkilerinden biri ortaya çıkıyor: Darbenin mağdurlarının önemli bir bölümü yaşamları boyunca uğradıkları haksızlıkların sonuçlarıyla mücadele ederken, darbenin sorumluları ancak çok ileri yaşlarda ve darbenin üzerinden 30 yılı aşkın zaman geçtikten sonra mahkeme karşısına çıkarılabildi.
12 Eylül’den sonra Türkiye nasıl değişti?
1980 sonrasında yalnızca siyasal kurumlar değil, toplumun kendisi de değişti.
Siyasi örgütlenmenin zayıflatılması, sendikaların geriletilmesi, üniversitelerin ve gençlik hareketlerinin denetim altına alınması, basın üzerindeki baskılar ve depolitizasyon politikaları Türkiye’de uzun süreli bir toplumsal sonuç yarattı.
1980’lerin ikinci yarısından itibaren seçimler yeniden yapılmaya başlandı. Sivil hükümetler iktidara geldi. Ancak darbenin oluşturduğu devlet anlayışının bütünüyle ortadan kalktığını söylemek mümkün olmadı.
Askerî vesayet uzun yıllar Türkiye siyasetinin temel başlıklarından biri olarak kaldı. 28 Şubat, 27 Nisan e-muhtırası ve 15 Temmuz gibi farklı nitelikteki müdahale ve darbe girişimleri, Türkiye’nin siyaset ile devlet gücü arasındaki ilişki sorununu farklı biçimlerde yeniden gündeme taşıdı.
Bu nedenle 12 Eylül’ün mirası yalnızca askerî vesayet kavramıyla açıklanamaz. Daha geniş anlamıyla mesele, devletin demokratik siyaset üzerindeki üstünlüğünün kabul edilmesi ve olağanüstü araçların siyasal sorunların çözümünde meşru görülmesi meselesidir.
Bugüne kalan en önemli soru: Devlet mi hukuk üstün, yurttaş mı?
12 Eylül’ün bugüne uzanan en önemli tartışması belki de burada başlıyor.
Askerî darbe döneminde hukuk, yurttaşın devlet karşısındaki güvencesi olmaktan çıkarılarak devletin siyasal düzenini koruyan bir araca dönüştürüldü. Sıkıyönetim mahkemeleri, uzun gözaltılar, yasaklar ve olağanüstü yetkiler bunun somut örnekleriydi.
Bugün Türkiye aynı rejim altında yaşamıyor. Parlamento çalışıyor, seçimler yapılıyor, siyasi partiler faaliyet gösteriyor. Bu nedenle 1980 ile bugünü doğrudan özdeşleştirmek tarihsel olarak doğru değil.
Fakat demokrasinin yalnızca sandıktan ibaret olmadığı gerçeği de 12 Eylül deneyiminden sonra daha açık görülüyor.
Seçilmişlerin görevden uzaklaştırılması, siyasi faaliyetlerin yargı süreçleri üzerinden sınırlandırılması, uzun tutukluluklar, toplantı ve gösteri hakkına yönelik müdahaleler, medya üzerindeki baskılar ve yargı bağımsızlığı tartışmaları, Türkiye’de “hukuk devleti” kavramının neden hâlâ merkezi bir mesele olduğunu gösteriyor.
Buradaki tarihsel bağ, “bugün de 12 Eylül var” demek değildir. Daha önemli olan, 12 Eylül’ün öğrettiği devlet reflekslerinin demokrasi içerisinde yeniden üretilip üretilmediğini sorgulamaktır.
Çünkü askerî darbenin biçimi değişebilir. Fakat siyasal iktidarın kendisini hukukla sınırlamaktan vazgeçmesi, muhalefeti meşru bir siyasal aktör olarak görmek yerine güvenlik sorunu olarak değerlendirmesi ve devlet gücünün yurttaşın haklarından üstün tutulması aynı demokratik sorunu farklı biçimlerde yeniden üretebilir.
Bugünün Türkiye’sinde 12 Eylül neden hâlâ bu kadar önemli?
12 Eylül’ün 46. yılında yapılan açıklamalarda da darbenin farklı siyasi kesimler açısından hâlâ canlı bir hafıza olduğu görülüyor. CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu bugün yaptığı açıklamada 12 Eylül’ü “millî iradenin yok sayılması” üzerinden değerlendirdi. AKP cephesinden yapılan açıklamalarda da darbe döneminin mağduriyetleri ve demokrasi vurgusu öne çıktı.
Bu ortaklaşan dil önemli, ancak tek başına yeterli değil.
Çünkü 12 Eylül’ü gerçekten aşmak, yalnızca darbelere karşı olduğunu ilan etmekle mümkün değil. Demokrasi, iktidarın seçimle gelmesinden ibaret olmadığı gibi, yalnızca askerî müdahalelere karşı çıkmakla da korunamaz.
Asıl sınav, iktidarın kendi gücünü hukukla sınırlayıp sınırlamadığında ortaya çıkar. Muhalefetin varlığını meşru kabul edip etmediğinde, yargının siyasal iktidardan bağımsız hareket edip edemediğinde, yurttaşın temel haklarının devlet karşısında gerçekten korunup korunmadığında, sendikanın grev yapabilmesinde, gazetecinin iktidarı eleştirebilmesinde, üniversitenin özgürce konuşabilmesinde ve seçmenin verdiği oyun seçimden sonra da siyasal sonuç doğurabilmesinde.
12 Eylül’ün asıl dersi budur.
Darbelerin panzehiri yalnızca sandık değil, güçlü bir hukuk devletidir
46 yıl önce tanklar Meclis’in önünü kestiğinde Türkiye’nin siyasal hayatı bir gecede susturuldu. Ancak 12 Eylül’ün bıraktığı en büyük ders, demokrasinin yalnızca darbe gecelerinde değil, normal zamanlarda da korunması gerektiğidir.
Çünkü demokrasiler yalnızca askerî müdahalelerle yıkılmaz. Kurumların zayıflatılması, kuvvetler ayrılığının aşınması, yargının bağımsızlığını kaybetmesi, basının susturulması, muhalefetin kriminalize edilmesi ve yurttaşın siyasal iradesinin farklı mekanizmalarla etkisizleştirilmesi de demokrasinin içini boşaltabilir.
12 Eylül bu nedenle geçmişte kalmış bir askerî operasyonun adı olmaktan daha fazlasıdır. Türkiye’nin yakın tarihindeki en büyük toplumsal kırılmalardan birinin tarihidir.
Bugün yapılması gereken ise darbeyi yalnızca lanetlemek değil, onun hangi koşullarda mümkün olduğunu anlamaktır.
Çünkü 12 Eylül’ün gerçek karşıtı yalnızca “bir daha darbe olmasın” sözü değildir.
Gerçek karşıtı, hiçbir iktidarın kendisini hukukun üzerinde görmediği, hiçbir yurttaşın düşüncesi nedeniyle devlet tarafından cezalandırılmadığı, hiçbir siyasi partinin yargı veya zor gücüyle tasfiye edilmediği ve sandıktan çıkan iradenin ancak yine sandıkla değiştirilebildiği demokratik bir hukuk düzenidir.
12 Eylül’ün üzerinden 46 yıl geçmesine rağmen tarih hâlâ aynı soruyu soruyor:
Devlet yurttaş için mi vardır, yoksa yurttaş devlet için mi?
Türkiye’nin demokrasi mücadelesinin düğüm noktası, bugün de bu soruya verilecek yanıtta yatıyor.
