AKP ve Neoliberal Yağma Düzeni: Kamu Varlıkları Neden Sermayeye Devredildi?

7 Eylül 2026

Özelleştirme çoğu zaman teknik ve idari bir işlem gibi anlatıldı: Devletin elindeki işletmeler satılacak, kamu üzerindeki yük azalacak, piyasa daha etkin çalışacak ve özel sektör ekonominin dinamizmini artıracaktı. Oysa bu anlatı, özelleştirmenin kapitalist ekonomi içindeki asıl işlevini görünmez kılan oldukça dar bir çerçeve sunuyor. Çünkü özelleştirme, yalnızca bir mülkiyet değişikliği değildir. Daha derinde, toplumun ortak kaynaklarıyla ve uzun yıllar boyunca biriktirilmiş kamusal emekle oluşturulan ekonomik değerlerin özel sermayenin kullanımına ve denetimine geçirilmesi anlamına gelir. Bu nedenle özelleştirmeyi anlamak için tek tek fabrikaların, limanların, enerji santrallerinin ya da madenlerin kime satıldığına bakmak yetmez; asıl bakılması gereken, toplumsal olarak üretilen zenginliğin hangi sınıfsal mekanizma üzerinden yeniden dağıtıldığıdır.

Kapitalist ekonominin temel hareketlerinden biri sermayenin sürekli olarak yeni birikim alanları aramasıdır. Sermaye yalnızca mevcut üretim içinde kâr elde etmekle yetinmez; yeni pazarlar, yeni yatırım alanları, yeni mülkiyet biçimleri ve yeni gelir kaynakları yaratmak zorundadır. Kapitalizmin krizleri ve kârlılık sorunları derinleştikçe bu arayış daha da önem kazanır. Bir başka ifadeyle sermaye, kendisini büyütebilmek için daha önce doğrudan sermayenin mülkiyetinde olmayan alanlara doğru genişleme eğilimi taşır. Neoliberalizmin tarihsel önemi de tam burada ortaya çıkar. 1970’lerden itibaren dünya kapitalizminin içine girdiği yapısal kriz karşısında geliştirilen neoliberal politikalar; özelleştirme, deregülasyon, finansallaşma ve piyasalaştırma aracılığıyla sermayenin yeni birikim alanlarına ulaşmasının önünü açtı. Kamu işletmeleri ve kamusal hizmetler de bu genişlemenin en önemli alanlarından biri haline geldi.

Türkiye açısından bakıldığında hikâye AKP ile başlamadı. 24 Ocak 1980 kararlarıyla başlayan, 12 Eylül rejimiyle siyasal zemini güçlendirilen ve 1980’ler ile 1990’larda farklı hükümetler tarafından sürdürülen dönüşüm, Türkiye ekonomisini giderek daha fazla piyasa ilişkilerine ve küresel sermaye hareketlerine açtı. Devletin üretici kimliği aşındırılırken kamu işletmeleri “verimsiz”, “hantal”, “zarar eden” yapılar olarak tanımlanmaya başlandı. Böylece uzun yıllar boyunca kamu eliyle kurulmuş fabrikalar, enerji tesisleri, bankalar, limanlar, madenler ve başka ekonomik varlıklar, piyasanın dışında tutulması gereken toplumsal varlıklar olmaktan çıkarılıp satılabilir ekonomik değerlere dönüştürüldü. AKP iktidara geldiğinde karşısında sıfırdan yaratacağı bir politika değil, önemli ölçüde hazırlanmış bir neoliberal dönüşüm programı vardı. Fakat AKP’nin tarihsel rolü, bu programı devralmakla sınırlı kalmadı; onu çok daha kapsamlı, hızlı ve sistematik biçimde uygulaması oldu.

2002 sonrasında özelleştirme sürecinin ölçeği bunun en açık göstergelerinden biridir. TBMM kayıtlarında yer alan resmi verilere göre 1986-2002 arasında yaklaşık 8 milyar dolar olan özelleştirme uygulamalarının toplamı, AKP döneminde 64 milyar dolar düzeyine ulaşmış, böylece toplam özelleştirme tutarı 71,5 milyar dolar seviyesine çıkmıştır. Bu süreçte kamu hisselerinden limanlara, elektrik santrallerinden şeker fabrikalarına, maden sahalarından taşınmazlara kadar çok geniş bir kamusal varlık alanı özel sektöre devredildi. Özelleştirme İdaresi’nin kendi tanımında da amaç açık biçimde ortaya konuluyor: Devletin sınai ve ticari faaliyetlerinin en aza indirilmesi ve ekonominin piyasa mekanizmaları tarafından yönlendirilmesi. Dolayısıyla burada birbirinden bağımsız satışlardan değil, ekonominin mülkiyet yapısını ve kaynak dağılımını değiştiren uzun süreli bir dönüşümden söz ediyoruz.

Tam da bu noktada özelleştirmenin sermaye birikimi açısından taşıdığı anlam belirginleşiyor. Bir kamu işletmesi yalnızca üzerinde bina bulunan bir şirket değildir. O işletmenin arkasında yıllar boyunca kamu bütçesinden yapılmış yatırımlar, işçilerin emeği, mühendislerin teknik bilgisi, oluşturulmuş üretim kapasitesi, ulaşım ve enerji altyapısı, tedarik ilişkileri, pazar bağlantıları ve toplumun ödediği vergiler vardır. Başka bir ifadeyle kamu işletmesinin ekonomik değeri, satış anında ortaya çıkmış bir değer değildir; toplumsal olarak uzun bir tarih boyunca biriktirilmiştir. Özelleştirme gerçekleştiğinde özel sermaye çoğu zaman sıfırdan bir üretim kapasitesi kurmaz. Zaten kurulmuş bir ekonomik kapasiteyi satın alır ve bundan sonraki gelir akışının sahibi haline gelir. Böylece geçmişte toplumsal olarak üretilmiş birikim, gelecekte özel sermayenin gelir ve kâr üretme aracına dönüşür.

Özelleştirmenin kapitalist mantığı açısından asıl mesele tam da budur: Yeni bir servet yaratılmasından önce mevcut toplumsal servetin mülkiyetinin değiştirilmesi. Bir kamu fabrikasının satılmasıyla toplumun daha önce sahip olduğu üretim kapasitesi ortadan kalkmaz; fakat o kapasitenin üzerinde kimin karar vereceği değişir. Fabrika çalışmaya devam eder, işçiler üretmeye devam eder, makineler çalışır, ürün piyasaya çıkar; ancak üretimden elde edilen değerin nasıl dağıtılacağı ve biriken sermayenin nereye yönlendirileceği artık kamusal karar mekanizmalarının değil, özel mülkiyetin belirlediği bir çerçeveye girer. Böylece özelleştirme, yalnızca “devletin bir malı satması” değil, sermaye ile toplum arasındaki mülkiyet ilişkisinin yeniden kurulmasıdır.

Bu nedenle “devlet ekonomiden çekiliyor” ifadesi de gerçeğin yalnızca bir bölümünü anlatır. Neoliberal dönemde devlet ortadan kalkmaz; tersine sermaye birikiminin ihtiyaçlarına uygun yeni bir işlev kazanır. Kamu işletmelerinin sahibi olmaktan geri çekilirken piyasanın hukuki altyapısını kurar, özel sermayeye yatırım alanları açar, teşvikler verir, büyük altyapı projelerini finanse eder, arazi ve imar düzenlemeleri yapar, kamu ihaleleri yoluyla kaynak dağıtır ve sermayenin ihtiyaç duyduğu ekonomik ortamı oluşturur. Türkiye’de de özelleştirmelerin yanında kamu-özel işbirliği modellerinin, garanti mekanizmalarının ve büyük ölçekli altyapı yatırımlarının yaygınlaşması bu dönüşümün başka bir aşamasını oluşturdu. Ekonomi-politik literatüründe KÖİ modellerinin, doğrudan özelleştirmenin sınırlarını aşarak özel sermayeye uzun süreli gelir ve kullanım alanları açan yeni bir birikim mekanizması haline geldiği özellikle vurgulanıyor.

Dolayısıyla neoliberal devlet, “daha az devlet” olmaktan çok başka türlü örgütlenmiş bir devlettir. Kamu mülkiyetinin gerilemesi, devletin ekonomik alandan bütünüyle çekilmesi anlamına gelmez. Devlet, sermayenin ihtiyaç duyduğu piyasa düzenini kuran, mülkiyet ilişkilerini güvence altına alan ve özel birikimin önünü açan bir aktör olarak varlığını sürdürür. Bu yüzden özelleştirmeyi devlet ile piyasanın basit bir karşıtlığı üzerinden okumak eksiktir. Asıl dönüşüm, devletin kimin adına ve hangi ekonomik ilişkileri güvence altına alarak hareket ettiğinde ortaya çıkar.

AKP’nin özgün rolü de burada görünür hale gelir. AKP, Türkiye’deki neoliberal dönüşümü başlatan aktör değildir; fakat 2001 krizinin ardından ortaya çıkan yeni ekonomik ve siyasal koşulları kullanarak bu dönüşümü kapsamlı bir sermaye birikim stratejisine dönüştürdü. 2002 sonrasında uygulanan özelleştirmeler, sermaye hareketlerinin serbestliği, finansallaşma, inşaat ve altyapı merkezli büyüme, kamu ihaleleri ve yeni yatırım modelleri birbirinden kopuk politikalar değildi. Bunlar, Türkiye kapitalizminin yeniden yapılandırıldığı daha geniş bir sürecin parçalarıydı. Güncel akademik çalışmalarda da AKP döneminin yalnızca neoliberal politikaların devamı değil, Türkiye’nin üretim, finans, enerji, lojistik ve dolaşım ağlarının yeniden örgütlendiği yeni bir sermaye birikim düzeni olarak değerlendirilmesi dikkat çekiyor.

Bu dönüşümün önemli sonuçlarından biri de sermayenin yalnızca büyüklüğünün değil, iç bileşiminin ve güç ilişkilerinin değişmesi oldu. Özelleştirmeler, kamu ihaleleri, finansal kaynaklara erişim, altyapı yatırımları ve yeni pazarların açılması belirli özel sermaye gruplarının hızlı biçimde büyümesine elverişli bir zemin yarattı. Böylece neoliberal dönüşüm yalnızca kamu mülkiyetinin küçülmesiyle sonuçlanmadı; aynı zamanda özel sermayenin ekonomi içerisindeki ağırlığını ve devletle kurduğu ilişkinin niteliğini değiştirdi. 2000’li yılların başında büyük sermayenin AKP’nin neoliberal gündemine verdiği desteği inceleyen çalışmalar da bu ilişkinin, güçlü yürütme ve hızlı neoliberal uygulamalar üzerinden şekillendiğine dikkat çekiyor.

Burada önemli olan, özelleştirmenin “sermayeyi tabana yayma” iddiasıyla gerçek sonuçları arasındaki mesafedir. Teorik olarak özelleştirme, halka arzlar yoluyla küçük yatırımcıların mülkiyetini artıracak bir mekanizma olarak sunulabilir. Fakat Türkiye’deki uygulamalarda özellikle blok satışların ağırlığı, kamu varlıklarının geniş bir toplumsal kesime dağıtılmasından çok belirli büyük sermaye gruplarının elinde toplanmasına yol açtı. TBMM kayıtlarında da AKP dönemindeki özelleştirmelerde blok satış ve tesis-varlık satışlarının ağırlığına karşılık halka arzların sınırlı kaldığı belirtiliyor. Böyle bakıldığında “sermayenin tabana yayılması” söylemi ile gerçekleşen mülkiyet yoğunlaşması arasındaki çelişki daha açık biçimde görülüyor.

Bu nedenle özelleştirmenin sonuçlarını yalnızca kamu gelirleri üzerinden değerlendirmek de yeterli değildir. Bir kamu işletmesi satıldığında devlet bir satış geliri elde eder; fakat aynı anda gelecekteki gelir akışlarından, üretim kararları üzerindeki denetimden ve stratejik bir ekonomik alan üzerindeki mülkiyet hakkından vazgeçer. Satış geliri bir kez elde edilir; fakat devredilen varlığın sağlayacağı kâr ve gelir akışı yıllar boyunca özel mülkiyet altında devam eder. Dolayısıyla mesele “devlet kaç milyar dolar elde etti?” sorusundan daha büyüktür. Asıl soru, toplumun gelecekte elde edebileceği ekonomik değerin hangi mülkiyet ilişkisine bağlandığıdır.

Burada emek boyutu da gözden kaçırılmamalıdır. Kamu işletmelerinin özel sermayeye devri, yalnızca mülkiyet belgesindeki ismi değiştirmez; üretim ilişkilerini de dönüştürür. İş güvencesi, sendikal örgütlenme, ücret politikası ve çalışma koşulları üzerindeki baskılar artabilir; taşeronlaşma ve esnek çalışma biçimleri yaygınlaşabilir. Çünkü özel işletmenin temel ölçütü kamusal hizmetin sürekliliği değil, sermayenin kârlılığıdır. Bu durum, kamu işletmelerinin kusursuz olduğu anlamına gelmez. Bir kamu işletmesinde kötü yönetim, bürokratik hantallık veya siyasal müdahale varsa bunlar elbette eleştirilebilir. Ancak kötü yönetim ile kamu mülkiyetinin kendisini birbirine eşitlemek, tartışmayı yanlış yere taşır. Sorun işletmenin kimin mülkiyetinde olduğundan çok, üretimin hangi toplumsal amaçla ve hangi denetim mekanizması altında örgütlendiği sorusudur.

Özelleştirmenin daha derin sonucu ise ekonominin dilini değiştirmesidir. Yurttaş, giderek kamu hizmetinin sahibi olmaktan çıkar ve onun müşterisine dönüşür. Elektrik, su, ulaşım, sağlık, eğitim, iletişim veya barınma gibi yaşamın temel alanları birer hak olmaktan uzaklaşıp satın alınabilir hizmetler olarak yeniden tanımlanır. Böylece yalnızca mülkiyet ilişkileri değil, insanların toplumsal ihtiyaçları algılama biçimleri de değişir. Eskiden “toplumun ortak varlığı” olarak düşünülen bir alan, artık “yatırım fırsatı”, “pazar”, “müşteri portföyü” ya da “gelir getirici varlık” olarak görülmeye başlanır.

AKP dönemini bu nedenle yalnızca “çok sayıda kamu işletmesinin satıldığı dönem” olarak okumak eksik kalır. Daha kapsamlı olan dönüşüm, kamusal olanın ekonomik değerinin özel sermayenin birikim sürecine bağlanmasıdır. Özelleştirme bunun bir ayağıdır; kamu-özel işbirlikleri, büyük altyapı projeleri, finansallaşma, arazi ve gayrimenkul üzerinden yaratılan rantlar ve kamu kaynaklarının özel yatırımları destekleyecek biçimde kullanılması ise aynı dönüşümün farklı biçimleridir. Ortak nokta, ekonomik kaynakların giderek daha fazla özel sermayenin değer üretme ve değer toplama mekanizmalarına bağlanmasıdır.

Bu açıdan AKP’nin ekonomi politikası, kapitalizmin dışında kurulmuş bir model değil, Türkiye kapitalizminin neoliberal evresinin kendine özgü siyasal biçimlerinden biridir. AKP’nin yaptığı, piyasanın ve özel sermayenin önünü açmakla yetinmek değil; devletin gücünü de bu yeniden yapılanmanın ihtiyaçlarına göre seferber etmektir. Böylece bir tarafta kamusal mülkiyet gerilerken diğer tarafta özel sermayenin ekonomik ve siyasal ağırlığı büyümüş; devlet küçülmemiş, fakat ekonomik işlevleri yeniden düzenlenmiştir. Sonuç, devlet ile sermayenin birbirinden uzaklaşması değil, devletin sermaye birikiminin belirli biçimlerini daha etkin biçimde örgütlemesidir.

Bütün bunların sonucunda özelleştirmeye ilişkin temel soruyu değiştirmek gerekiyor. Mesele yalnızca “hangi fabrika satıldı, kaça satıldı?” değildir. Mesele, o fabrikanın hangi tarihsel emekle kurulduğu, yarattığı değerin bundan sonra kimin elinde birikeceği ve toplumun o ekonomik varlık üzerindeki karar hakkını neden kaybettiğidir. Çünkü kapitalist ekonomide mülkiyet, yalnızca bir varlığın sahibi olmak anlamına gelmez; gelecekte üretilecek değerin nasıl paylaşılacağını belirleme gücünü de beraberinde getirir.

Bu nedenle özelleştirme, yüzeyde bir satış işlemidir; derinde ise sermaye birikiminin yeniden dağıtılmasıdır. Toplumun ortak kaynaklarıyla yaratılmış birikim özel mülkiyete geçirildiğinde, geçmişin toplumsal emeği geleceğin özel sermaye gelirine dönüştürülür. AKP’nin tarihsel önemi de burada ortaya çıkar: Türkiye’de daha önce başlatılmış neoliberal dönüşümü genişletmiş, özelleştirmeleri büyük bir ölçeğe taşımış ve kamu mülkiyetinden özel sermaye merkezli birikim düzenine geçişi ekonominin temel yönelimlerinden biri haline getirmiştir.

Sonuçta ortada yalnızca satılmış fabrikalar, limanlar, enerji tesisleri veya araziler yoktur. Değişen şey, toplumun ürettiği zenginlik üzerindeki toplumsal denetimin biçimidir. Bir toplumun ortak emeğiyle oluşturduğu ekonomik değerler özel sermayenin birikim zincirine bağlandıkça, kamusal olanın sınırları daralır; özel olanın sınırları genişler. Özelleştirmenin en derin sonucu da budur: Sadece mülkiyetin el değiştirmesi değil, toplumun kendi ürettiği zenginlik üzerindeki söz hakkının giderek sermayenin mülkiyet ilişkilerine terk edilmesi.

Ve belki de asıl soruyu tam burada sormak gerekir: Bir toplumun yıllar boyunca birlikte ürettiği zenginlik neden sonunda birkaç özel mülkiyet sahibinin servetini büyütmenin aracına dönüşsün? Özelleştirme tartışmasının gerçek merkezinde bu soru vardır. Çünkü mesele devletin ne kadar büyük ya da küçük olduğu değildir. Mesele, toplumun ürettiği ekonomik zenginliğin kimin tarafından kontrol edildiği, kimin yararına kullanıldığı ve gelecekte yaratılacak değerin kime aktığıdır.

AKP’nin özelleştirme politikaları da bu büyük dönüşümün Türkiye’deki en görünür yüzlerinden biridir. Fakat hikâye AKP ile başlamadığı gibi AKP ile de sınırlı değildir. AKP, kapitalizmin neoliberal çağında ortaya çıkan sermaye birikimi ihtiyacının Türkiye’deki siyasal taşıyıcılarından biri olmuş; kamusal mülkiyetin çözülmesini hızlandırarak özel sermayenin ekonomik alanını genişletmiştir. Bu nedenle özelleştirmeyi yalnızca bir hükümetin tercihi olarak değil, kapitalizmin birikim mantığı ile siyasal iktidarın tercihlerinin kesiştiği tarihsel bir alan olarak görmek gerekir.

Çünkü en büyük özelleştirme, yalnızca bir fabrikanın satılması değildir. En büyük özelleştirme, toplumun kendi ürettiği zenginliğin üzerinde söz sahibi olmasının doğal olmadığına ikna edilmesidir.