Çöpünü Yönetemeyen Bir Ülke Nükleer Atığını Nereye Koyacak?

Yıllar önce Türkiye’nin çevre sorunları üzerine yazdığım bir yazıda, bugün de yanıtını aradığım bir soru sormuştum: Evsel atıklarını bile gerektiği gibi toplayamayan, ayrıştıramayan, geri dönüştüremeyen ve doğaya zarar vermeden yönetmekte zorlanan bir ülke, nükleer santrallerin üreteceği radyoaktif atıklarla nasıl baş edecektir? O gün bu soru, henüz gerçekleşmemiş bir tehlikeye ilişkin uyarı gibi görülebilirdi. Bugün ise Mersin’in Akkuyu kıyısında yükselen dört reaktörün yapıları, Sinop için sürdürülen görüşmeler ve Trakya’da gündeme getirilen yeni santral tasarıları karşısında, artık ertelenemeyecek bir kamu sorumluluğuna dönüşmüş bulunuyor.

Aradan geçen yıllarda teknolojiler değişti, enerji tüketimi arttı, iklim krizi derinleşti. Türkiye’de atık yönetimine ilişkin bazı ilerlemeler de sağlandı. Geri kazanım tesisleri kuruldu, düzenli depolama alanları yaygınlaştı, sıfır atık uygulamaları geliştirildi. Ancak bütün bunlar, sorunun çözüldüğü anlamına gelmiyor. Avrupa Çevre Ajansının verileri, Türkiye’de belediye atıklarının geri dönüşüm oranının 2024’te yüzde 36 dolayına yükseldiğini gösterirken atıkların önemli bir bölümünün hâlâ depolama yoluyla yönetildiğini ortaya koyuyor. Daha önceki karşılaştırılabilir verilerde belediye atıklarının yaklaşık yüzde 81’inin depolama alanlarına gönderildiği görülüyordu. Bu rakamlar aynı yılın aynı yöntemle hesaplanmış ölçümleri değildir; fakat atık yönetiminde hâlâ büyük bir dönüşüm gereksinimi bulunduğunu gösteriyor.

Elbette evsel atıkla radyoaktif atık aynı şey değildir. Birinin yönetimindeki eksiklik, ötekinin mutlaka yönetilemeyeceğini kanıtlamaz. Fakat aralarında göz ardı edilemeyecek bir ortaklık vardır: Her ikisi de üretim ve tüketim sürecinin sonunda ortaya çıkan maddelerin sorumluluğunu kimin üstleneceği sorusunu taşır. Bir toplum, kullandığı şeyin geride bıraktığı yükü hesaba katmadan yalnızca elde ettiği yarara bakıyorsa, sorun atığın niteliğinden önce yönetim anlayışında başlıyor demektir.

Santrali Kurmak Başlangıçtır, Asıl Sorumluluk Sonrasında Başlar

Nükleer enerji savunucuları, bu santrallerin yüksek miktarda ve kesintisiz elektrik üretebildiğini, işletme sırasında kömür ve doğal gaz santrallerine göre çok daha düşük sera gazı salımı yaptığını vurguluyor. Bu görüşün bilimsel bir dayanağı var. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli, nükleer enerjiyi düşük karbonlu elektrik üretim seçeneklerinden biri olarak değerlendiriyor. İklim krizinin büyüklüğü düşünüldüğünde bu özellik önemsiz sayılamaz.

Fakat aynı bilimsel değerlendirmeler, nükleer enerjinin yüksek başlangıç yatırımları, inşaat gecikmeleri, maliyet artışları ve radyoaktif atıkların nihai bertarafı gibi sorunlarını da açıkça ortaya koyuyor. Dolayısıyla tartışma, nükleer enerjinin elektrik üretip üretemeyeceği değildir. Üretebilir. Tartışılması gereken, üretilen elektriğin gerçek bedelinin nasıl hesaplandığı ve bu bedelin hangi kuşaklar tarafından ödeneceğidir.

Bir nükleer santral yabancı teknolojiyle kurulabilir. Reaktör, türbin, soğutma sistemi, kontrol mekanizmaları ve mühendislik hizmetleri başka bir ülkeden satın alınabilir. Akkuyu bunun somut örneğidir. Rusya’nın devlet şirketi Rosatom tarafından yapımı, mülkiyeti ve işletilmesi üstlenilen santral, Türkiye’nin ilk büyük nükleer enerji yatırımıdır. Kasım 2026 itibarıyla dört reaktörün inşaatı sürerken ilk ünitenin devreye alınmasına yönelik hazırlıklar son aşamaya yaklaşmıştır.

Ancak santral tamamlandığında sorumluluk sona ermeyecek; tersine yeni bir döneme girecektir. Reaktörler çalışmaya başladığında kullanılmış yakıt, kirlenmiş malzemeler, filtreler, koruyucu donanımlar ve farklı radyoaktivite düzeylerine sahip başka atıklar ortaya çıkacaktır. Bunların bir bölümü görece kısa süreli yöntemlerle yönetilebilirken, yüksek düzeyde radyoaktif kullanılmış yakıtın güvenli biçimde yönetilmesi çok daha uzun süreli önlemler gerektirecektir.

Bir santralin işletme ömrü birkaç on yılla ölçülür. Ardından söküm, temizleme, radyoaktif malzemelerin ayrılması ve tesisin güvenli biçimde kapatılması gelir. Oysa bazı radyoaktif maddelerin tehlikesi, santralin ekonomik ömründen çok daha uzun süre devam eder. Bu maddelerin radyoaktivitesi zamanla azalır; fakat farklı izotopların özellikleri nedeniyle güvenlik değerlendirmelerinin binlerce, hatta çok daha uzun yılları kapsaması gerekir.

Bugün elektrik üreten bir reaktörün geride bıraktığı sorumluluk, o elektriği kullananların yaşam süresini aşacaktır. Sorunun ahlaki boyutu tam da buradadır: Henüz doğmamış insanların güvenliğini ilgilendiren bir kararı, yalnızca bugünün ekonomik kazançlarıyla değerlendirebilir miyiz?

Radyoaktif Atık Kaybolmaz, Yönetilmesi Gerekir

Nükleer santrallerin ürettiği atıklar tek bir türden oluşmaz. Düşük ve orta düzeyli radyoaktif atıklar, uygun işleme ve depolama yöntemleriyle yönetilebilir. Kullanılmış nükleer yakıt ise yüksek radyoaktivitesi ve başlangıçtaki ısısı nedeniyle daha karmaşık bir süreç gerektirir. Reaktörden çıkarılan yakıt genellikle önce su havuzlarında soğutulur; daha sonra uygun koşullarda kuru depolama sistemlerine alınabilir. Ancak geçici depolama ile nihai bertaraf aynı şey değildir.

Kullanılmış yakıtın yeniden işlenmesi de sorunu bütünüyle ortadan kaldırmaz. Yeniden işleme, yakıttaki bazı maddelerin geri kazanılmasına olanak sağlayabilir; buna karşılık radyoaktif atıklar ve bunların yönetilmesi gerekliliği devam eder. Teknoloji, atığın miktarını ve niteliğini değiştirebilir ama bütün uzun vadeli sorumluluğu yok edemez.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansının güvenlik yaklaşımında, yüksek düzeyli radyoaktif atıklar ve doğrudan bertaraf edilecek kullanılmış yakıt için derin jeolojik depolama önemli bir nihai çözüm seçeneğidir. Bu yöntemde atık, özel kapsüller, koruyucu malzemeler ve uygun jeolojik katmanlardan oluşan çoklu güvenlik engelleriyle yerin yüzlerce metre altında yalıtılır. Amaç, gelecek kuşakların sürekli müdahalesine bağımlı olmadan uzun süreli koruma sağlamaktır.

Bu yöntem bilimsel ve mühendislik çalışmalarına dayanır; yalnızca toprağa derin bir çukur açmaktan ibaret değildir. Kayaçların yapısı, yeraltı sularının hareketi, olası kırıklar, korozyon, kapsüllerin dayanıklılığı ve çok uzun zaman dilimlerinde meydana gelebilecek değişimler incelenmek zorundadır. Bir depolama alanının seçilmesi bile onlarca yıllık araştırma ve toplumsal görüşme gerektirebilir.

Böyle bir tesisi inşa etmek güçtür. Ancak onu güvenli kılan şey yalnızca beton, çelik ve kaya değildir. Doğru bilgi, bağımsız bilimsel denetim, uzun vadeli finansman ve kamuoyunun güvenidir.

Finlandiya’nın Yerin Altına İndirdiği Sorumluluk

Nükleer atık sorununda en çok incelenen ülkelerden biri Finlandiya’dır. Olkiluoto yakınlarındaki ONKALO derin jeolojik depolama tesisi, kullanılmış nükleer yakıtın nihai bertarafı için geliştirilen en ileri projelerden biridir. Burada yakıtın özel kapsüllere yerleştirilmesi, bentonit kiliyle çevrelenmesi ve 400 metreden daha derindeki uygun kaya katmanlarında yalıtılması planlanıyor.

Finlandiya bu noktaya birkaç yılda gelmedi. Araştırmalar, jeolojik incelemeler, güvenlik değerlendirmeleri, yerel yönetimlerle görüşmeler ve yasal düzenlemeler onlarca yıl sürdü. Kasım 2026 itibarıyla tesisin işletmeye geçişine yönelik izin ve hazırlık süreçleri devam ediyor. Bu nedenle ONKALO’yu bütün sorunları çözülmüş, sonuçları binlerce yıl boyunca sınanmış bir uygulama olarak sunmak doğru olmaz. Ancak uzun vadeli planlamanın nasıl yürütülebileceğine ilişkin önemli bir örnektir.

Finlandiya’daki uygulamanın en dikkat çekici yanı yalnızca mühendislik başarısı değildir. Atığın gelecekte yaratacağı giderler için bugünden para biriktirilmesi de sistemin temel parçalarından biridir. Nükleer atık yönetimi ve nihai bertarafın bütün yaşam döngüsü boyunca yaklaşık 6 milyar avroya ulaşacağı öngörülen giderleri, elektrik üreticilerinin katkılarıyla oluşturulan finansman düzeni üzerinden karşılanacaktır.

Bu rakam, bütün ülkeler için geçerli bir depolama tesisi fiyatı değildir. Finlandiya’nın kendi nükleer programına, araştırmalarına, tesislerine ve uzun dönemli yükümlülüklerine ilişkin bir maliyet öngörüsüdür. Fakat önemli bir gerçeği gösterir: Nükleer elektriğin maliyeti, santralin inşaat bedelinden ve ürettiği elektriğin satış fiyatından ibaret değildir.

OECD Nükleer Enerji Ajansının 2021 tarihli finansman araştırması da aynı soruna işaret eder. Santrali işleten şirketin ekonomik ömrü ile atığın güvenli biçimde yönetilmesi gereken süre birbirinden farklıdır. Şirketler el değiştirebilir, iflas edebilir, kapanabilir. Hükümetler değişebilir. Buna karşılık atık yerinde kalır. Bu nedenle fonların bugünden oluşturulması, gelecekteki yükümlülüklerin düzenli hesaplanması ve paranın başka amaçlarla tüketilmesinin önlenmesi gerekir.

Bir ülkede asıl sınav, reaktörü kuracak şirketi bulmak değil, o şirket ortadan kalktığında bile sorumluluğun nasıl sürdürüleceğini güvence altına almaktır.

Akkuyu’nun Atıkları Rusya’ya mı Gidecek?

Türkiye’de nükleer enerji tartışmalarında sıkça dile getirilen bir görüş var: Akkuyu’da kullanılan nükleer yakıt Rusya’ya gönderilecek, böylece Türkiye’nin atık sorunu büyük ölçüde ortadan kalkacak. İlk bakışta rahatlatıcı görünen bu açıklamanın, iki ülke arasında imzalanan anlaşmanın hükümleriyle birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

12 Mayıs 2010 tarihli Türkiye-Rusya hükümetler arası anlaşmasının 12. maddesi, Rusya kökenli kullanılmış nükleer yakıtın, tarafların ayrıca anlaşması koşuluyla Rusya’da yeniden işlenebileceğini düzenliyor. Buradaki belirleyici sözcük “işlenebileceği”dir. Bu hüküm, bütün kullanılmış yakıtın koşulsuz biçimde Rusya tarafından alınacağını veya Türkiye’de hiçbir radyoaktif atık kalmayacağını söylemiyor. Aynı maddenin devamında santralin sökülmesinden ve atık yönetiminden proje şirketinin sorumlu olduğu belirtiliyor.

Anlaşma ayrıca elektrik satışına bağlı olarak kullanılmış yakıt ve radyoaktif atık yönetimi için kilovatsaat başına 0,15 ABD senti, santralin sökümü için de 0,15 ABD senti tutarında fon katkısı öngörüyor. Bunlar önemsiz hükümler değil. Ancak anlaşmada fon ayrılması, gelecekte ortaya çıkabilecek bütün giderlerin şimdiden kesin olarak karşılandığını göstermez. Fonların yeterliliği, zaman içindeki gerçek değeri, denetimi ve öngörülemeyen giderlerin kim tarafından üstlenileceği ayrıca değerlendirilmelidir.

Burada daha temel bir soru ortaya çıkıyor: Bir ülkenin kendi topraklarında ürettiği radyoaktif atıkların güvenliğini, başka bir devletle kurduğu uzun süreli siyasi ve ekonomik ilişkiye ne ölçüde bağlaması mümkündür?

Devletler arasında yapılan anlaşmalar değişebilir. Şirketlerin ortaklık yapıları dönüşebilir. Uluslararası ilişkiler gerilebilir, yaptırımlar uygulanabilir, taşıma güzergâhları kapanabilir. Nükleer yakıtın bir ülkeden başka bir ülkeye taşınması ise sıradan bir ticari işlem değildir. Özel güvenlik, uluslararası denetim, ulaşım planlaması ve acil durum hazırlıkları gerektirir.

Üstelik kullanılmış yakıtın yeniden işlenmesiyle nihai bertaraf birbirinden farklıdır. Yeniden işleme sonucunda ortaya çıkan radyoaktif atıkların kime ait olacağı, nerede tutulacağı ve hangi koşullarda yönetileceği de açıklığa kavuşturulmalıdır. Bu nedenle Rusya’yla yapılan anlaşma, Türkiye açısından bütün sorumluluğun ortadan kalktığı anlamına gelemez.

Sinop’ta Yeni Santral, Eski Sorular

Akkuyu henüz elektrik üretimine başlamamışken Sinop’ta ikinci bir nükleer santral kurulmasına yönelik hazırlıklar hızlandırılıyor. Türkiye, Güney Kore, Kanada, Çin ve Rusya gibi ülkelerle farklı nükleer enerji projeleri üzerinde görüşmeler yürütüyor. Sinop sahası için çevresel etki değerlendirmesi ve yer onayı süreçlerinde kararlar alınmış olmakla birlikte, Kasım 2026 itibarıyla santralin teknolojisi, yüklenicisi ve finansman modeli kesinleşmiş değil.

12 Kasım 2026’da Kanada merkezli AtkinsRéalis’in Candu Energy iştiraki ile Türkiye Nükleer Enerji AŞ arasında yeni bir nükleer santral olasılığını incelemeye yönelik anlaşma imzalanması, bu arayışın güncel örneklerinden biri. Açıklanan takvime göre fizibilite çalışmalarının 2027 sonunda tamamlanması hedefleniyor. Bu gelişme henüz Sinop’ta belirli bir santralin yapımına kesin karar verildiği anlamına gelmese de Türkiye’nin nükleer enerji kapasitesini büyütme yönündeki siyasi tercihinin sürdüğünü gösteriyor.

Oysa yeni bir santral planlanırken yalnızca reaktörün kapasitesi, üretilecek elektrik miktarı ve yatırımın maliyeti konuşulmamalıdır. Kullanılmış yakıtın ne kadarının nerede depolanacağı, hangi sürelerle korunacağı, nihai bertaraf için hangi çözümün öngörüldüğü, yerel halkın karar süreçlerine nasıl katılacağı ve bütün bunların maliyetinin kim tarafından karşılanacağı da aynı açıklıkla tartışılmalıdır.

Sinop’un Karadeniz kıyısındaki doğal yapısı, deniz ekosistemi, ormanları ve bölge halkının geçim kaynakları, kararın yalnızca enerji üretimiyle ilgili olmadığını gösteriyor. Nükleer santrallerin olağan işletme koşullarındaki çevresel etkileriyle kaza olasılıkları, atık yönetimiyle soğutma suyu kullanımı, ekonomik yararlarıyla uzun dönemli yükümlülükleri ayrı ayrı incelenmelidir.

Burada halkın kaygılarını bilim dışı korkular olarak küçümsemek de bütün teknik çözümleri peşinen geçersiz saymak da doğru değildir. Bilimsel bilgi, kararların halka rağmen alınmasının gerekçesi değil, halkın bu kararlara bilinçli biçimde katılmasının aracı olmalıdır.

Nükleer Atığın Maliyeti Kimin Hesabında?

Enerji yatırımları çoğu zaman kurulu güç, üretim kapasitesi, yatırım tutarı ve elektrik satış fiyatları üzerinden değerlendiriliyor. Bir santralin kaç milyar dolara kurulacağı, yılda ne kadar elektrik üreteceği ve ülkenin enerji gereksiniminin ne kadarını karşılayacağı açıklanıyor. Bunlar gerekli bilgiler. Ancak maliyet hesabı burada bırakıldığında, üretim sona erdikten sonra devam edecek yükümlülükler görünmezleşiyor.

Nükleer santralin sökülmesi, radyoaktif parçaların ayrıştırılması, kullanılmış yakıtın taşınması ve depolanması, nihai bertaraf tesislerinin kurulması, güvenlik sistemlerinin denetlenmesi ve olası çevresel zararların giderilmesi ayrı maliyet kalemleridir. Bu giderlerin bir bölümü onlarca yıl sonra ortaya çıkacağı için bugünden yapılacak hesaplar belirsizlik taşır. Enflasyon, teknolojik değişim, jeolojik araştırmaların sonuçları ve güvenlik standartlarındaki gelişmeler gerçek maliyetleri değiştirebilir.

2026 yılında yayımlanan ve Türkiye açısından nükleer yakıt, radyoaktif atık ve santral sökümünün finansmanını karşılaştırmalı olarak inceleyen akademik çalışma da uluslararası uygulamalardan hareketle uzun vadeli mali yükümlülüklerin düzenli biçimde hesaplanmasının önemine dikkat çekiyor. Bu alandaki araştırmaların ortaklaştığı nokta, finansmanın yalnızca gelecekteki bütçe kararlarına bırakılmaması gerektiğidir.

Çünkü ekonomik hesapların en sorunlu yanı, bugünkü kazancın görünür, gelecekteki giderin ise ertelenebilir olmasıdır. Elektrik bugün satılır, gelir bugün elde edilir, yatırımın siyasi başarısı bugün ilan edilir. Fakat santralin sökülmesi ve atıkların güvenli biçimde yönetilmesi için gereken harcamaların önemli bir bölümü, bu kararları alan yöneticiler görevden ayrıldıktan sonra ortaya çıkar.

Böylece üretimden sağlanan yararla üretimin geride bıraktığı yük, farklı zamanlarda yaşayan insanlar arasında bölüştürülmüş olur. Bugünkü kuşak enerjiyi kullanırken gelecekteki kuşaklar, kendilerinin karar vermediği bir teknolojinin sonuçlarını yönetmek zorunda kalabilir.

Sorunun toplumsal adalet boyutu da burada belirginleşir. Bir yatırımın kazancı belirli şirketlerde ve ekonomik çevrelerde toplanırken uzun vadeli risklerin ve giderlerin toplumun tamamına aktarılması olasılığı, yalnızca nükleer enerjiye özgü değildir. Madencilikte, kimya sanayisinde, fosil yakıt üretiminde ve büyük altyapı projelerinde de benzer bir ilişki görülür. Doğal kaynaklardan sağlanan ekonomik yarar ile çevresel maliyetin kimin üzerinde kaldığı her zaman aynı değildir.

Bu nedenle nükleer atık tartışması, teknik bir mühendislik meselesi olduğu kadar ekonomik ve siyasal bir sorumluluk meselesidir.

Devletin Ömrü İle Atığın Ömrü Aynı Değildir

Bir ülkenin nükleer atıkları güvenli biçimde yönetebilmesi için yalnızca uzman mühendisler yetiştirmesi yetmez. Bilimsel kurumların bağımsızlığı, denetim kuruluşlarının yetkileri, kamuya açık bilgi düzeni, uzun vadeli fonların korunması ve yurttaşların karar süreçlerine katılımı da gerekir.

Nükleer Düzenleme Kurumu gibi bir denetleyici yapının varlığı, bu açıdan gerekli bir kurumsal adımdır. Ancak bağımsızlık yalnızca yasada yazılı yetkilerle ölçülemez. Denetleyici kurumun, siyasi iktidarın enerji hedeflerinden ve santrali işleten şirketin ekonomik çıkarlarından bağımsız karar verebilmesi gerekir. Güvenlik gerekçesiyle bir faaliyetin durdurulması gerektiğinde bunu uygulayabilecek yetki ve kurumsal güce sahip olması zorunludur.

Çünkü nükleer güvenlikte en tehlikeli durumlardan biri, ekonomik hedeflerin güvenlik değerlendirmelerinin önüne geçmesidir. Bir santralin zamanında tamamlanması siyasi başarı sayılabilir. Yatırımın gecikmesi ekonomik kayıp olarak görülebilir. Fakat güvenlik denetiminin gecikmeye yol açması, onu gereksiz kılmaz. Tam tersine, denetimin gerçek işlevi gerektiğinde ekonomik takvimi durdurabilmesidir.

Türkiye’nin önündeki sorun yalnızca bugünkü kurumların yeterliliği değildir. Bu kurumların elli, yüz veya iki yüz yıl sonra hangi biçimde var olacağı da bilinemez. Yüksek düzeyli radyoaktif atıkların uzun vadeli güvenliği, yalnızca insanların sürekli gözetimine dayanamayacağı için çoklu mühendislik ve jeolojik engellerle sağlanmaya çalışılır. Buna rağmen kayıtların korunması, tesislerin kapatılması, denetimlerin sürdürülmesi ve sorumlulukların devredilmesi için güvenilir bir kurumsal düzen gerekir.

Bir hükümet beş yıl, bir şirket elli yıl, bir devlet birkaç yüzyıl boyunca aynı biçimde var olabilir. Bazı radyoaktif maddelerin tehlikesi ise bu sürelerin çok ötesine uzanır. Bu yüzden nükleer atıkların güvenliği, yalnızca bugünün yöneticilerinin verdiği sözlere emanet edilemez.

Enerji Gereksinimi Gerçek, Ama Her Tercih Kaçınılmaz Değil

Türkiye’nin enerjiye gereksinimi olduğu tartışma götürmez. Sanayi üretimi, ulaşım, tarım, sağlık hizmetleri ve gündelik yaşam büyük miktarda elektrik tüketiyor. Fosil yakıtların yol açtığı iklim değişikliği de enerji sistemlerinin dönüştürülmesini zorunlu kılıyor. Dolayısıyla nükleer enerjiye ilişkin eleştiri, toplumun enerji gereksinimini görmezden gelerek yapılamaz.

Ancak enerji gereksiniminin varlığı, seçilen her yatırımın zorunlu olduğu anlamına gelmez. Bir ülkenin ne kadar elektrik üreteceği kadar bu elektriği nerede, nasıl ve kimler için kullanacağı da önemlidir. Enerji verimliliği, binaların yalıtımı, sanayide kayıpların azaltılması, elektrik şebekesinin güçlendirilmesi, yenilenebilir enerji kaynakları, depolama teknolojileri ve talep yönetimi birlikte değerlendirilmeden yapılan her büyük yatırım hesabı eksik kalır.

Nükleer enerjinin düşük karbonlu elektrik üretimi sağlaması, radyoaktif atık sorununu önemsizleştirmez. Aynı şekilde atık sorununun varlığı da nükleer enerjinin bütün teknik yararlarını yok saymayı gerektirmez. Asıl gereksinim, farklı enerji seçeneklerinin bütün yaşam döngüleri boyunca maliyet, güvenlik, çevresel etki, dışa bağımlılık ve toplumsal yarar açısından karşılaştırılmasıdır.

Böyle bir karşılaştırma yapıldığında Akkuyu’nun yalnızca üreteceği elektrikle değil, Rusya’ya teknoloji ve işletme bakımından bağlılığıyla da değerlendirilmesi gerekir. Sinop için görüşülen modellerde ise teknoloji seçiminin yanında yakıt tedariki, atık yönetimi, finansman ve uzun vadeli denetim sorumluluklarının nasıl paylaşılacağı açıklığa kavuşturulmalıdır.

Enerji bağımsızlığı, yalnızca elektriğin ülke sınırları içinde üretilmesi değildir. O üretimin teknolojisini anlayabilmek, güvenliğini denetleyebilmek, maliyetini yönetebilmek ve geride bıraktığı yükün sorumluluğunu üstlenebilmek de bağımsızlığın parçalarıdır.

Geleceğin İnsanlarından Alınmamış Bir Onay

Yıllar önce evsel atıklardan söz ederken nükleer santrallerin yapılmasına ilişkin tartışmalara başka bir yerden bakmak istemiştim. Çünkü çöplerini yönetmekte zorlanan bir toplumun nükleer atıkları nasıl yöneteceği sorusu, yalnızca iki farklı atık türünün karşılaştırılması değildi. İnsanların üretirken, tüketirken ve karar verirken geride bıraktıkları sonuçlarla ne ölçüde ilgilendiklerine ilişkin bir soruydu.

Bugün aynı soruya döndüğümde, nükleer atıkların güvenli yönetimi için bilimsel yöntemlerin geliştirildiğini, bazı ülkelerin bu konuda önemli ilerlemeler kaydettiğini ve Türkiye’nin de yasal düzenlemelerle belirli yükümlülükler tanımladığını görüyorum. Bunları yok saymak istemiyorum. Fakat teknolojinin varlığı ile o teknolojinin güvenilir biçimde uygulanması arasında büyük bir mesafe bulunduğunu da biliyorum.

Bir toplumun gelişmişliği, yalnızca inşa ettiği köprülerin uzunluğuyla, fabrikalarının büyüklüğüyle veya santrallerinin kapasitesiyle ölçülemez. Ürettiği şeylerin sonuçlarını ne ölçüde üstlendiği, doğayı ne kadar koruyabildiği ve henüz doğmamış insanların yaşam hakkına ne kadar saygı gösterdiği de bu ölçünün parçasıdır.

Nükleer santral kurmak bugünün kararıdır. Nükleer atıkların güvenliğini sağlamak ise geleceğe uzanan bir yükümlülüktür. Bugün karar verenlerin yarın o yükümlülüğü yerine getirecek insanlarla aynı kişiler olmayacağı açıktır. Bu yüzden uzun vadeli sorumluluğu yalnızca sözleşmelere, şirketlerin taahhütlerine ve siyasi açıklamalara bırakmak yeterli değildir.

Akkuyu’nun reaktörleri yükselirken, Sinop’ta yeni santral arayışları sürerken yıllar önce sorduğum soruyu yeniden soruyorum. Fakat bu kez sorunun yanına bir başkasını da ekliyorum: Evsel atıklarını bile bütünüyle yönetememiş bir ülke, nükleer atıklarının güvenliği için gerekli bilimsel, ekonomik ve demokratik sorumluluğu nasıl üstlenecek; daha önemlisi, bugün elde edeceği elektriğin bedelini yarının insanlarına bırakmamayı nasıl güvence altına alacak?

• NHA / Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), OECD Nükleer Enerji Ajansı, Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Avrupa Çevre Ajansı (EEA), Türkiye-Rusya Akkuyu Hükümetler Arası Anlaşması, Nükleer Düzenleme Kurumu, Posiva Oy, Finlandiya Ekonomi ve İstihdam Bakanlığı, Reuters, World Nuclear Association, Ensuring the Adequacy of Funding Arrangements for Decommissioning and Radioactive Waste Management (2021), Economic and Financial Approaches to Spent Nuclear Fuel, Radioactive Waste, and Decommissioning: An International Review and Implications for Türkiye (2026), Turkey’s Future With Nuclear Fuel and Radioactive Waste: Transport Safety and Security