Turan Dursun: Tanrı’yı Ararken İnsanla Karşılaşan Adam

Bazı insanların hayatı başladığı yere dönmez. Çocukluklarında önlerine konulan yolu yürümeye başlarlar; ailelerinin onlar için kurduğu hayalleri taşırlar, kendilerine öğretilen doğruların içinde büyürler, bir süre o doğruların en sadık savunucularından biri olurlar. Sonra yolun bir yerinde karşılarına küçücük bir soru çıkar. Başlangıçta önemsiz görünür bu soru. İnsan onu kenara itebileceğini sanır. Fakat bazı sorular kenarda durmayı bilmez; insan yürüdükçe arkasından gelir, geceleri yatağın ucuna oturur, okuduğu kitabın sayfaları arasından yeniden çıkar, susturulduğu yerde başka bir cümleye dönüşür. Bir süre sonra insan artık soruyu taşımadığını, sorunun kendisini taşıdığını fark eder. Turan Dursun’un hayatı biraz böyle başladı; babasının onu büyük bir din âlimi yapmak için açtığı yol, yıllar sonra oğlunu dinin en sert eleştirmenlerinden birine, oradan da ölümün beklediği bir İstanbul sokağına götürdü.

1934 yılında Sivas’ın Şarkışla ilçesine bağlı Gümüştepe köyünde doğdu. Türkiye henüz genç bir cumhuriyetti; Anadolu’nun köylerinde ise hayat, devletlerin takvimlerinden çok daha yavaş değişiyordu. Toprak, kıtlık, hayvanlar, kış, yoksulluk ve din, insanların hayatını birlikte biçimlendiriyordu. Bir çocuğun dünyası çoğu kez doğduğu evin duvarlarıyla, köyün camisinin minaresiyle, tarlaların sonundaki ufuk arasında kuruluyordu. Turan, sekiz çocuklu bir ailenin çocuklarından biriydi. Beş yaşına geldiğinde aile Sivas’tan ayrılarak Ağrı’nın Tutak ilçesine, dededen kalma toprakların peşinden göç etti. Bir çocuk için memleket değiştirmek yalnızca coğrafyanın değişmesi değildir; sesler değişir, yüzler değişir, ağızlar değişir, dağların rengi bile başka görünür. Turan’ın hayatında bu erken göç, daha sonra hiç bitmeyecek bir yolculuğun ilk habercisi gibiydi.

Babası geçimini köylerde imamlık yaparak sağlamaya çalışıyordu. Yoksulluğun içinde büyük hayallere sahip olmak, yoksul insanların eski alışkanlığıdır. Ellerinde çocuklarına bırakabilecek büyük mülkler yoktur; bazen miras olarak yalnızca bir meslek, bir öğüt ya da gerçekleşmesini istedikleri bir düş bırakırlar. Turan’ın babasının düşü de oğlunun büyük bir din bilgini olmasıydı. Basra’da, Kûfe’de yetişmiş büyük âlimler gibi dinin kaynaklarını bilecek, Arapçayı öğrenecek, Kur’an’ı yalnızca ezberlemeyecek, açıklayabilecek kadar derinine inecekti. Baba, oğlunun Tanrı’ya yaklaşmasını istiyordu. Hayatın ironisi ise çoğu kez insanların en büyük arzularını, hiç beklemedikleri sonuçlara götüren yollara dönüştürür. Turan Dursun’u ileride inançtan uzaklaştıracak şey bilgisizlik değil, tam tersine din konusunda olağanüstü bir bilgi birikimine yönlendirilmiş olması olacaktı.

Çocukluğu ve ilk gençliği, bugünün insanının tahayyül etmekte zorlandığı bir öğrenme serüveni içinde geçti. Yatılı din okullarında kaldı, Kur’an kurslarına gitti, hocaların peşinden şehirler, kasabalar ve köyler dolaştı. Ağrı’dan Muş’a, oradan Adana’ya ve Anadolu’nun başka yerlerine uzanan bu yolculuklarda bazen öğrenci, bazen öğretici, bazen geçimini sağlamaya çalışan yoksul bir gençti. Ders görebilmek için para gerektiğinde esans sattı, kendisi hocalık yaptı; yüz liranın büyük para olduğu günlerde bilginin bedelini yalnızca zihinsel emekle değil, hayatın kendisiyle ödedi. İnsan onun gençliğini düşünürken ellerinde kitaplarla konforlu çalışma odalarında oturan bir öğrenciyi değil, bir yandan ekmek parasını düşünüp bir yandan Arapça metinlerin içine eğilen, bir hocadan diğerine yetişmeye çalışan ince yüzlü bir Anadolu çocuğunu hayal etmelidir.

Din onun için başlangıçta tartışılacak bir düşünce değil, hayatın doğal düzeniydi. Sabahın bir vakti ezan okunuyor, insanlar abdest alıyor, namaz kılıyor, ölüm olduğunda dualar ediliyor, çocuk doğduğunda kulağına isim fısıldanıyor, evlilik dinin ve geleneğin kelimeleriyle meşrulaşıyor, dünyanın başlangıcı ve sonu kutsal anlatılarla açıklanıyordu. İnsan çocukken içine doğduğu dünyayı sorgulamaz; nasıl gökyüzünün mavi olduğuna şaşırmıyorsa, ailesinin inandığı Tanrı’ya da şaşırmaz. İnanç başlangıçta bir fikir olmaktan çok bir iklimdir. Turan Dursun da uzun yıllar o iklimin içinde yaşadı. Fakat diğerlerinden farklı olarak iklimi yalnızca solumakla yetinmedi; onun nasıl oluştuğunu anlamak istedi.

Kürtçe, Çerkesçe ve Arapça öğrendi; dinlerin tarihine, insan topluluklarının kültürlerine, efsanelere ve eski anlatılara ilgi duydu. Bir genç için başka dilleri öğrenmek bazen yalnızca kelimeleri çoğaltmak değildir; dünyaların çoğalmasıdır. İnsan kendi dilinin içinde yaşarken bazı gerçekleri değişmez sanabilir. Başka bir dilin içine girdiğinde aynı dünyanın başka kelimelerle kurulabildiğini görür. Dinler konusunda da benzer bir şey oldu. İslam’ın hikâyelerini bilen genç adam Yahudiliğin ve Hıristiyanlığın metinlerine yaklaştıkça, insanlığın kutsal anlatılarının birbirinden bütünüyle kopuk olmadığını fark etmeye başladı. Bir yerde peygamber diye anlatılan kişinin başka bir kültürde farklı bir biçimde ortaya çıktığını, tufanın yalnızca tek bir kitabın hatırası olmadığını, yaratılışın, günahın, kurbanın ve kurtuluşun çok eski insan topluluklarının belleğinde farklı adlarla dolaştığını gördü.

Fakat bu sorgulamalar henüz onun müftü olmasına engel değildi. Müftülük sınavını kazandı; karşısına bu kez çağdaş devletin kendine özgü tuhaflığı çıktı. Yıllarca dini eğitim görmüş, Arapça öğrenmiş, klasik metinleri okuyabilecek düzeye gelmişti ama ilkokul diploması yoktu. Devlet, onun din bilgisinden önce kâğıdını soruyordu. Bunun üzerine İstanbul’da Mahmutpaşa İlkokulu’nu dışarıdan bitirdi. Sonra ortaokulu, lise eğitimini tamamlamaya çalıştı. Medreselerin dünyasından gelen genç adam, Cumhuriyet bürokrasisinin diploma düzeninden geçerek resmî din görevlisine dönüştü.

Bu geçiş, yalnızca kişisel hayatındaki bir aşama değildi. Turan Dursun’un yaşayacağı büyük çelişkilerden biri burada başlamıştı. Çünkü din, insana çoğu zaman göğün diliyle anlatılır; Tanrı’nın buyruğundan, ebediyetten, ahiretten, değişmez hakikatten söz edilir. Fakat müftülük makamına girildiğinde dinin yeryüzündeki başka yüzü görünür: tayinler, maaşlar, makamlar, bürokrasi, hiyerarşi, emirler, yasaklar, şikâyetler ve sürgünler. Sonsuz olduğu söylenen hakikat, devlet dairesinin mesai saatleri içine yerleşmiştir. İnsanın vicdanında başlayan inanç, kuruma dönüştüğü anda kaçınılmaz biçimde iktidarla ilişki kurar.

1958’den itibaren müftülük görevlerinde bulundu. Tekirdağ’da müftü yardımcılığı yaptı; Gemerek’te, Altındağ’da, Sivas’ta ve daha sonra Sinop’un Türkeli ilçesinde görev aldı. O yılların Anadolu’sunu düşünmek gerekir. Köyler, kasabalar, kahvehaneler, camiler; devlet memurunun geldiğinde herkes tarafından tanındığı küçük yerler. Müftü yalnızca dinî bilgi veren biri değildir; kimi zaman insanların evliliğine, ölümüne, mirasına, günahına, vicdanına dokunan bir otoritedir. Turan Dursun da o makamların içinden geçti, hutbelerin ardındaki toplumsal dünyayı gördü, din adamları arasındaki ilişkileri, devletin dine biçtiği sınırları, insanların inançla gündelik hayat arasındaki çelişkilerini yakından tanıdı.

Fakat onun asıl yolculuğu makam odalarında değil, geceleri açtığı kitaplarda sürüyordu. Müslümanlığı kendi kaynaklarından okumakla yetinmedi; Yahudilik ve Hıristiyanlığın metinlerini araştırdı, efsaneleri, mitleri ve eski uygarlıkların anlatılarını inceledi. Başlangıçta muhtemelen inandığı şeyin doğruluğunu daha güçlü biçimde göstermek istiyordu. İnsanın araştırmaya başladığında mutlaka inancından vazgeçeceği gibi basit bir sonuç çıkarılamaz. Pek çok insan derinleştikçe inancını güçlendirir. Turan Dursun’un başına gelen farklıydı. Kaynaklar arasında ilerledikçe birbiriyle örtüşen anlatılar, tarihsel süreklilikler, kutsal kabul edilen öykülerin daha eski kültürlerdeki benzerleri karşısına çıkıyordu. Her bulgu, yıllardır sağlam sandığı yapının taşlarından birine küçük bir çatlak açıyordu.

Kuşku böyle ilerler. Bir gece insan bütün inançlarını bir anda kaybetmez. Bir ayeti okur, yanına başka bir metin koyar. Bir hadisin kaynağına gider. Bir peygamber anlatısının yüzlerce yıl önce başka bir toplumdaki benzerini bulur. Sonra kitabı kapatır, gündelik hayatına döner. Ertesi gün yine müftüdür, insanlar ona sorular sorar, o cevaplar verir. Fakat verdiği cevabın içinde kendi sorusu yaşamaya başlamıştır. Zamanla insanın dışarıya anlattığı hakikat ile içeride büyüttüğü kuşku arasındaki mesafe genişler. İşte gerçek düşünsel kriz, bu iki sesin artık aynı bedende yaşayamayacağı noktada başlar.

Turan Dursun’un yaşadığı kopuşun ağırlığını anlamak için onu sonradan aldığı kimlikle geçmişe doğru okumamak gerekir. O ateist doğmamıştı. Dine öfkeli bir ailede yetişmemişti. Gençliğini İslam’ı öğrenmeye adamış, imamlık yapmış, müftülük makamına kadar yükselmişti. Bu nedenle onun inancını kaybetmesi yalnızca “Tanrı yoktur” sonucuna ulaşmak değildi. Çocukluğunun dünyasını, babasının hayalini, gençlik yıllarının emeğini ve yıllarca başkalarına anlattığı hakikatleri yeniden değerlendirmek zorundaydı. İnsan bazen bir fikrini değiştirdiğinde birkaç cümlesinden vazgeçer; Turan Dursun’un durumunda ise bütün geçmişin yeniden anlamlandırılması gerekiyordu.

Bu, insanın kendi hayatına yabancılaşmasına benzeyen acılı bir süreç olmalıydı. Bir zamanlar mihrabın önünde durduğu camiye bakıp o günlerde ne düşündüğünü hatırlamak; çocukken ezberlediği duaların zihninde hâlâ yaşamaya devam ettiğini görmek; babasının büyük din âlimi olsun diye çıktığı yolun kendisini din eleştirmenliğine götürdüğünü bilmek… İnsan, geçmişindeki kendisini bütünüyle öldüremez. Dün inanan kişi bugün inanmıyorsa, dünün inananı yine de onun belleğinin içinde yaşamaya devam eder. Turan Dursun’un yazılarındaki sertliğin altında bazen bu iç hesaplaşmanın izleri de hissedilir. Çünkü insan en sert tartışmayı çoğu kez kendi geçmişiyle yapar.

1966 yılında müftülük hayatı sona erdi ve TRT’ye geçti. Başlangıçta kurumun çeşitli işlerinde çalıştı; ambar, malzeme, koruma ve evrak görevlerinden prodüktörlüğe uzanan yol da kendi içinde başka bir hayat hikâyesiydi. Sonunda sınavları kazanarak TRT Kültür Müdürlüğü’nde prodüktör oldu. Dini yayınların hazırlanmasında görev aldı; Tarihte Türkler, Başlangıcından Bu Yana İnsanlık, Akşama Doğru gibi programlarda çalıştı. Yıllarca devletin mikrofonunun arkasında oturdu. Müftülükte insanlara minberden ulaşan adam, şimdi sesin teknolojiyle çoğaldığı başka bir dünyanın içindeydi.

Minber ile mikrofon arasında düşündüğümüzden daha büyük bir benzerlik vardır. İkisinde de görünmeyen insanlara seslenirsiniz. Birinde sözünüze kutsal gelenek ağırlık verir, ötekinde devletin yayın kurumu. Fakat Turan Dursun’un zihninde artık otoritenin kendisi sorgulanıyordu. Bir kurumun içinde çalışıyor ama giderek hiçbir kurumun hakikatin mutlak sahibi olamayacağını düşünüyordu. Araştırdığı Birinci Büyük Millet Meclisi’ne ilişkin bir projesinin yapıma dönüşmesine izin verilmemesi de ona modern devletin yalnızca dini değil, tarih anlatısını da denetleyebildiğini göstermiş olmalıydı. İnsan bazen farklı kurumlarda aynı davranışla karşılaşır: Hangi hakikatin söylenebileceğine karar verme arzusu.

TRT’de geçen uzun yıllardan sonra 1982’de emekliye ayrıldı. Fakat emeklilik onun için hayatın dışına çekilmek anlamına gelmedi. Tam tersine, yıllardır içinde büyüttüğü düşüncelerin açıkça ifade edilebileceği dönem yeni başlıyordu. Artık önünde bir makam yoktu. Müftülüğün cübbesi çoktan çıkarılmış, devlet kurumunun kapısı ardında kalmıştı. Kalan şey masası, kitapları ve kendisiyle yıllardır sürdürdüğü tartışmaydı.

İbn Haldun’un Mukaddime’sini çevirmesi de onun dünyaya bakışındaki dönüşümün anlamlı duraklarından biriydi. Çünkü İbn Haldun tarihsel olayları yalnızca hükümdarların kişilikleriyle, Tanrı’nın iradesiyle ya da ahlaki öğütlerle açıklayan bir düşünür değildi. Toplumların nasıl örgütlendiğine, iktidarın nasıl kurulduğuna, dayanışmanın nasıl oluştuğuna, servetin ve yaşam biçiminin devletlerin kaderini nasıl etkilediğine bakıyordu. Turan Dursun da giderek dinleri yalnızca gökten gelen mesajlar olarak değil, insanların tarih içindeki hayatlarıyla ilişkili kurumlar olarak görmeye başlamıştı. Kutsal olanın arkasında insanı, insanın arkasında toplumu, toplumun içinde ise tarih boyunca birbirine bağlanmış çıkarları, korkuları, umutları ve iktidar biçimlerini arıyordu.

1987’de Doğu Perinçek’le tanışmasının ardından 2000’e Doğru dergisinde yazmaya başladı. “Din Bilgisi” sayfası, onun yıllardır biriktirdiği soruların artık kamuoyunun önüne çıkacağı yer oldu. Daha sonra Saçak, Teori, Yüzyıl gibi yayınlarda da yazdı. Bir zamanlar müftünün masasının üzerinde bulunan kaynaklar şimdi din eleştirmeninin masasındaydı. Değişen kitaplar değildi; onları okuyan bakıştı.

Kur’an’ı, hadisleri, Muhammed’in hayatını, şeriat hukukunu, eski dinleri ve mitolojileri karşılaştırıyor; İslam’ın tarihsel kökenlerine ilişkin sert sorular soruyordu. Onun din eleştirisinin yarattığı büyük sarsıntının önemli nedenlerinden biri de buydu. Dışarıdan konuşmuyordu. Klasik kaynakların adlarını biliyor, Arapça metinlere erişebiliyor, bir zamanlar savunduğu dünyanın kavramlarını içeriden tanıyordu. Kapının dışındaki yabancı değil, yıllarca evin içinde yaşamış biriydi. Böylesi bir tanıklık her iktidar için daha rahatsız edicidir. Çünkü duvarın dışında duran insan duvarı tahmin eder; içeriden çıkan ise odaların yerini bilir.

Turan Dursun’un üslubu zaman zaman sertti. Kutsal kabul edilen anlatılara karşı ironiyi ve alayı kullandığı olurdu. İnanan insanların incinebileceği ifadeler yazdı; yöntemine, yorumlarına, tarih okumalarına itiraz edenler vardı ve bugün de vardır. Bunların hiçbiri garip değildir. Düşünce ancak itirazla yaşar. Bir yazar yanlış bilgi verebilir, aşırı genelleme yapabilir, öfkesine yenilebilir, bir kaynağı başka türlü yorumlayabilir. Bunun cevabı da düşüncenin kendi alanında bulunur: karşı kaynak, karşı kitap, karşı makale, tartışma, eleştiri.

Fakat Türkiye’de Turan Dursun’un karşısına yalnızca fikirler çıkmadı.

Tehditler başladı.

Çünkü kutsala yöneltilen eleştiri, bazı insanlar için düşünsel bir anlaşmazlık değildi. Tanrı’yı, peygamberi, kutsal kitabı eleştiren kişi yalnızca yanlış düşünen biri değil, cezalandırılması gereken biri olarak görülüyordu. Din, burada insanın vicdanındaki inanç olmaktan çıkıyor; hakikatin zorla korunması gerektiğini düşünen örgütlü bir öfkeye dönüşüyordu. Asıl tehlike de tam burada başlar. İnsan kendi inancının doğru olduğuna elbette inanabilir. Fakat kendi hakikatini başkasının yaşama hakkının önüne koyduğu anda Tanrı hakkında başlayan mesele artık yeryüzündeki iktidar meselesidir.

Turan Dursun’a yöneltilen tehditlerde insanlık tarihinin çok eski bir korkusu yeniden canlanıyordu: sorunun bulaşıcı olması. Bir soru başka bir insanın aklına geçebilir. Bir kitap elden ele dolaşabilir. Bir çocuk babasının inandığı şeyi sorgulayabilir. Bir mümin kutsal metni farklı okuyabilir. Bu yüzden dogmatik iktidar açısından tehlikeli olan yalnızca soruyu soran kişinin ne düşündüğü değildir; başkalarına da soru sordurabilme ihtimalidir. Ateşe düşen küçük kıvılcımın kuru otlara yayılmasından korkulur gibi düşüncenin yayılmasından korkulur.

Oysa burada insanı şaşırtan büyük bir mantık çatlağı vardır. Evreni yarattığına, bütün varlığı yönettiğine inanılan bir Tanrı’nın, İstanbul’da masasının başında yazı yazan bir adamdan korunması neden gereksin? Sonsuz olduğuna inanılan hakikat, birkaç dergi sayfası karşısında nasıl tehlikeye girebilir? Eğer kutsal gerçekten kendi gücüne sahipse, eleştirinin onu yok edemeyeceğinin düşünülmesi gerekmez mi? Tanrı adına insan öldürmeye karar verenlerin fark etmediği ya da fark etmek istemediği şey budur: Savundukları çoğu zaman Tanrı değil, Tanrı hakkındaki kendi yorumlarıdır. İnsan kendi yorumunu kutsalla özdeşleştirdiğinde ise kendisine yöneltilen eleştiriyi Tanrı’ya saldırı gibi yaşamaya başlar.

Turan Dursun giderek daha açık yazdı. Hazırladığı Kur’an Ansiklopedisi, bitirmeye ömrünün yetmediği büyük çalışmalardan biri oldu. Din hakkında yazdığı kitaplarda kutsal metinleri tarihsel kaynaklarla karşılaştırmaya, İslam’ın tartışılmaz kabul edilen alanlarını açmaya çalıştı. Onun kitaplarını okuyan herkes aynı sonuca varmadı elbette. Kimi ikna oldu, kimi öfkelendi, kimi eleştirdi. Fakat düşüncenin normal dünyasında olması gereken tam da budur. Kitap, okurun zihnine bırakılan bir davettir; isteyen kabul eder, isteyen reddeder.

Silah ise davet değildir.

Silah tartışmayı bitirmek ister.

1990 yılı Türkiye için zaten ağır başlamıştı. Aydınlara, gazetecilere, hukukçulara yönelik saldırılar birbirini izliyordu. Siyasal şiddet, insanların sabah evlerinden çıkarken kapının arkasında neyle karşılaşacaklarını bilemediği bir korku iklimi yaratıyordu. Turan Dursun da tehdit edildiğini biliyordu. Fakat yazmayı bırakmadı. Bunun üzerinde fazla kahramanlık örtüsü kurmak doğru değildir. Ölüm tehdidi altında yaşayan bir insanın gündelik hayatını düşünmek yeterince ağırdır. Sabah evden çıkmak, çocuklarını görmek, çalışma masasına oturmak, telefon çaldığında bir an duraksamak, sokakta arkasından gelen ayak sesini fark etmek… Büyük siyasal kavramların insan hayatındaki karşılığı bazen böyle küçük tedirginliklerdir.

Cesaret korkusuzluk değildir zaten. Korkunun varlığını bilerek hayatını sürdürmektir. Turan Dursun’un yazmaya devam etmesinin değeri de buradaydı. Kendisine yönelik öfkenin büyüdüğünü biliyor ama düşüncesini saklamayı kabul etmiyordu. Çünkü bir insan, hayatının büyük bölümünde savunduğu fikirleri sorgulayabilmişse, sonrasında kendi ulaştığı düşünceleri korkudan gizlemesi başka bir teslimiyet olurdu.

4 Eylül 1990 sabahı İstanbul’da evinden çıktı.

İnsan hayatındaki son sabahların hiçbir özelliği yoktur. Son olduğunu yaşayan kişi bilmez. Kahvaltı yapılır, kapı kapatılır, anahtar cebe konur, günün işleri düşünülür. Ölüm çoğu zaman büyük bir sahne hazırlamaz; gündelik hayatın en sıradan hareketinin içine girer.

Turan Dursun da o sabah muhtemelen günün geri kalanını düşünüyordu. Yazacağı yazıları, okuyacağı kitapları, tamamlamak istediği çalışmaları… Elli altı yaşındaydı. Çocukluğunda Ağrı’nın köylerinde hoca ararken yürüdüğü yollar, medrese odaları, imamlık yaptığı günler, müftülük makamları, TRT koridorları, dergi sayfaları, masasının üzerindeki Arapça kitaplar, yarım kalan ansiklopedisi hayatının gerisinde uzanıyordu.

Silahlı saldırı evinin önünde gerçekleşti.

Kurşunlar vücuduna girdi.

Turan Dursun yere düştü.

Bir zamanlar insanlara Tanrı’yı anlatan eski müftü, Tanrı adına hareket ettiğine inanan insanların kurduğu bir şiddetin hedefi olmuştu.

Onun hayatındaki trajik çember böyle kapandı.

Fakat insanın aklı yine çocukluğuna gider. Sivas’ın küçük bir köyünde dünyaya gelen çocuğu, babasının karşısında hayal etmek mümkündür. Baba oğlunun büyük bir din âlimi olmasını istemektedir. Ona hocalar bulur, medreselere gönderir, Kur’an öğrenmesini ister. Oğlunun bir gün din üzerine yazdığı için öldürüleceğini bilmesi mümkün değildir. Hatta bundan daha acı ironiyi de bilemez: Çocuğun yaşamı boyunca din hakkında öğrendiği bilgi, sonunda onu dinin resmî ve geleneksel açıklamalarının dışına çıkaracaktır.

Ama burada hikâyeyi kolay bir karşıtlığa indirgememek gerekir. Bir tarafta “karanlık din”, öte tarafta “aydınlık akıl” diyerek anlatıldığında hem hayat hem düşünce yoksullaşır. Din yalnızca baskı değildir; insanların acıları, umutları, ölümleri karşısında geliştirdikleri binlerce yıllık anlam arayışının da parçasıdır. İnanan milyonlarca insan hiçbir zaman başka bir insanı inancı uğruna öldürmeyi düşünmez. Turan Dursun’un hikâyesinin meselesi inanç ile inançsızlığın kavgasından daha derindedir. Asıl mesele, herhangi bir düşüncenin kendisini mutlak hakikat ilan ederek insan hayatı üzerinde egemenlik kurma hakkını nereden aldığıdır.

Din burada yalnızca örneklerden biridir.

Devlet de aynı şeyi yapabilir.

Milliyetçilik de.

İdeoloji de.

Parti de.

Bilim adına konuştuğunu iddia eden bir kurum bile.

İnsan kendi düşüncesini tartışılmaz ilan ettiği anda başka insanların zihni üzerinde bir iktidar kurmak ister. Önce “yanlış düşünüyorsun” der, sonra “bunu söylememelisin”, ardından “bu kitabı yayımlamamalısın” noktasına gelir. Tarih, bu çizginin kimi zaman “yaşamamalısın” cümlesine kadar uzadığını gösteren mezarlıklarla doludur.

Turan Dursun’un öldürülmesinin gerisinde de bu zihniyet vardı. Cinayet daha sonraki soruşturmalarla İslamî Hareket örgütü çevresine bağlandı; sanıklar yargılandı, bazı mahkûmiyetler verildi. Fakat Türkiye’nin siyasal cinayetlerle dolu yakın tarihinde olduğu gibi burada da yalnızca tetiği çeken eli bulmanın bütün soruları cevaplamadığı duygusu kaldı. Çünkü bir cinayet yalnızca tabanca, kurşun ve tetikçiden oluşmaz. O tetiğe kadar uzanan bir dil vardır. Yıllarca üretilmiş düşman imgeleri, “kâfir”, “hain”, “düşman”, “cezalandırılması gereken kişi” gibi kelimeler vardır. Bir insan öldürülmeden önce çoğu zaman toplumun bir bölümünün gözünde insan olmaktan çıkarılır.

Şiddetin ideolojik hazırlığı budur. Önce karşıdaki kişinin sözü tartışılmaz, kişiliği hedef alınır. Sonra onun kötülüğü anlatılır. Ardından varlığının toplum için tehlike olduğu söylenir. Sonunda birileri kendisini tarih, millet, devlet ya da Tanrı adına hüküm vermeye yetkili görmeye başlar. Böylece cinayet, katilin zihninde cinayet olmaktan çıkar; görev, ceza, temizlik veya kutsal sorumluluk olarak yeniden adlandırılır.

İnsanın başka bir insanı öldürebilmesi için çoğu zaman önce kelimeleri öldürmesi gerekir.

“İnsan” kelimesini karşısındaki kişiden çekip alır.

Geriye düşman kalır.

Turan Dursun’un ölümünün asıl karanlığı burada yatmaktadır.

Çünkü öldürülen adamın bütün düşüncelerini reddetmek mümkündü. Bir ilahiyatçı onun her kitabına cevap yazabilirdi. Bir tarihçi kullandığı kaynakları eleştirebilirdi. Bir Müslüman onun peygamber hakkındaki yorumlarının haksız olduğunu düşünebilirdi. Bir başka araştırmacı onun yöntemindeki eksikleri gösterebilirdi. Hayat devam eder, tartışma sürerdi. İnsanlık düşünceyi böyle geliştirir. Hiçbir düşünce son söz değildir.

Turan Dursun da son söz değildi.

Ama onu öldürenler son sözü söylemek istediler.

Kurşunun anlamı buydu.

Tartışmayı sona erdirmek.

Ne var ki düşüncenin garip bir özelliği vardır: Bedeni öldürmek düşünceyi öldürmez. Tam tersine, kimi zaman onu daha uzağa taşır. Turan Dursun’un öldürülmesinden sonra kitapları daha çok okundu, adı onu hiç tanımayan insanlara ulaştı. Yazdıkları yeniden basıldı, tartışıldı, eleştirildi. Bir adamın sesini susturmak için kullanılan silah, onun sözünü daha geniş bir alana yaydı.

Tarihin katillere hazırladığı en acı yenilgilerden biridir bu.

Çünkü katil bedeni bilir.

Düşüncenin nasıl yaşadığını bilmez.

Bir insan öldüğünde sesi kesilir. Fakat yazdığı kitap bir başkasının evinde açılır. Yıllar sonra doğmuş bir genç kitabın sayfalarını çevirir. Yazarın ölümünden haberi bile olmadan bir cümlenin kenarına soru işareti koyar. Başka biri kitaba öfkelenip karşı bir yazı yazar. Böylece öldürülmek istenen düşünce, tartışmanın içinde yaşamaya devam eder.

Turan Dursun’un mirası da yalnızca ateizm değildir. Onun hayatına böyle bakmak, bütün hikâyeyi bir sonuç cümlesine indirgemek olur. Daha önemli olan, bir insanın kendi düşünsel geçmişiyle hesaplaşabilmesidir. Çocukluğunda kendisine öğretilen dünyayı yeniden inceleyebilmesi, yıllarca savunduğu bir düşünceyi terk edebilmesi, “dün yanılmış olabilirim” diyebilmesidir.

İnsan için en zor özgürlüklerden biri budur.

Çünkü başkasına karşı çıkmak kolaydır.

İnsanın kendisine karşı çıkması daha zordur.

Geçmişteki kendi sesini karşısına alıp “artık böyle düşünmüyorum” diyebilmek, kişiliğin derin bir yeniden kuruluşunu gerektirir. Turan Dursun’un yaşamında dikkate değer olan da yalnızca ulaştığı düşünceler değil, kendi hayatını sorgulamanın bedelini göze almasıdır.

Bir zamanlar müftüydü.

Sonra din eleştirmeni oldu.

Ama bu iki adam birbirinden bütünüyle ayrı değildi. İkinci Turan Dursun, birincinin öğrendikleri üzerinde yükselmişti. Müftü olmasaydı belki böylesine kapsamlı bir din eleştirmeni de olmayacaktı. Hayat bazen insanın geçmişini silmez; onun malzemesini başka bir binaya dönüştürür.

Bu yüzden 4 Eylül sabahında yerde yatan adamın yanında görünmeyen başka hayatlar da yatıyordu. Köyde Kur’an öğrenen çocuk, hocaların peşinden dolaşan genç, esans satarak ders parası çıkarmaya çalışan öğrenci, mihrapta duran imam, makam odasında oturan müftü, TRT koridorlarında program hazırlayan prodüktör, gece kitaplarının arasında çalışan araştırmacı ve dergide yazısını yetiştirmeye çalışan yazar aynı bedenin içinde sona ermişti.

Ama sorular sona ermedi.

Bir insanın Tanrı’ya inanıp inanmamasından çok daha büyük bir mesele kaldı geriye: İnsan kendi zihninin sahibi olabilir mi?

Çocukluğunda öğrendiği dini terk edebilir mi?

İnandığı Tanrı’yı sorgulayabilir mi?

Bir peygamber hakkında tarihsel eleştiri yapabilir mi?

Kutsal kabul edilen metni başka kitaplarla karşılaştırabilir mi?

Yanılabilir mi?

İnananları kızdırabilir mi?

Ve bütün bunları yaptıktan sonra ertesi sabah evinden canlı çıkacağından emin olabilir mi?

Bir toplumun özgürlüğü bu soruların cevabında saklıdır.

İnanç özgürlüğü yalnızca caminin kapısını açık tutmak değildir. Kilisenin, sinagogun, cem evinin, bütün ibadethanelerin kapısının açık olması kadar, hiçbirine girmek istemeyen insanın da hayatının güvende olmasıdır. İnsanların Tanrı’ya inanma hakkını savunmak kadar Tanrı’ya inanmama hakkını da savunmaktır. Kutsal kitabın okunabilmesi kadar eleştirilebilmesini de mümkün kılmaktır.

Çünkü özgürlük, sevdiğimiz düşünceler için istediğimiz ayrıcalık değildir.

Bizi rahatsız eden sözün de yaşamasına razı olabilme yeteneğidir.

Turan Dursun’un ölümü üzerinden yıllar geçti. İstanbul’un o sabahki sokakları değişti. Evlerin önündeki arabalar, insanların giydiği elbiseler, iletişim araçları, gazeteler, televizyonlar değişti. Fakat onun hayatını belirleyen büyük mesele hâlâ yaşadığımız dünyanın ortasında duruyor: İnsan düşüncesinin sınırını kim belirleyecek?

Bir kitap mı?

Bir devlet mi?

Bir din adamı mı?

Bir örgüt mü?

Bir çoğunluk mu?

Yoksa insan, başkasının yaşam hakkını ortadan kaldırmadığı sürece kendi zihninin son karar mercii olabilir mi?

Turan Dursun’un hayatı bu soruya verilmiş kolay olmayan bir cevaptır. Babasının büyük bir din âlimi olsun diye yetiştirdiği çocuk, hayatının sonunda dini eleştiren bir yazara dönüştü. Bu dönüşümün bedeli yalnızca eski çevresini kaybetmek, tehdit edilmek ya da yalnızlaşmak olmadı. Sonunda hayatıyla ödedi.

Ama onun ölümünü yalnızca bir ateistin öldürülmesi olarak anmak eksik olur.

Orada öldürülmek istenen şey insanın fikir değiştirme hakkıydı.

Kendi geçmişine itiraz etme hakkıydı.

Kutsala soru sorma hakkıydı.

Ve insanlık tarihinin en basit ama en zor hakkıydı:

“Ben başka türlü düşünüyorum,” diyebilmek.

Turan Dursun’un hayatı, böyle bakıldığında, Tanrı hakkında başlayan ama sonunda insan hakkında konuşan uzun bir hikâyedir. Tanrı’yı aramak için çıktığı yolda kitaplara girdi, dilleri öğrendi, dinleri karşılaştırdı, müftü oldu, sonra bütün bildiklerine yeniden baktı. Sonunda Tanrı’yı bulup bulmadığı kişisel düşüncesinin meselesiydi; fakat arayışı sırasında insanı bulduğu kesindir: korkan insanı, inanan insanı, iktidar isteyen insanı, soru soran insanı, susturmak isteyen insanı ve bütün baskılara rağmen düşünmeye devam eden insanı.

4 Eylül 1990 sabahı kurşunlar onun bedenini susturdu.

Fakat hayatın bazen ölümü aşan tuhaf bir adaleti vardır.

Babası oğlunu büyük bir din bilgini yapmak istemişti.

Turan Dursun gerçekten de ömrünün büyük bölümünü dini öğrenmeye adadı.

Yalnızca babasının beklediği sonuca ulaşmadı.

Ve yıllarca Tanrı hakkında öğrendiği her şeyi sonunda insanın önüne koydu.

Geriye bugün hâlâ cevabı aranan o ürpertici soru kaldı: Her şeye gücü yettiğine inanılan bir Tanrı’yı, bir yazarın kaleminden korumak için neden insanların eline silah verilir?

Bu sorunun cevabını gökyüzünde aramak boşunadır.

Cevap her zaman yeryüzündedir.

İnsanın iktidar arzusunda, korkusunda, kendi doğrusunu başkasının hayatından daha değerli görmesinde ve kutsalın ardına saklanarak başka insanlar üzerinde hüküm kurma isteğinde.

Turan Dursun’un hikâyesi bunun için bitmedi.

Çünkü onu öldüren kurşunların açtığı delikten hâlâ aynı soru içeri giriyor:

Tanrı’nın gerçekten muhafızlara mı ihtiyacı vardır, yoksa muhafızların Tanrı’ya mı?