Bir Yasanın Kaderi Onu Yapan İktidardan Daha Büyük Olabilir mi?

Siyasetin en eski oyunlarından biri, karmaşık hakikatleri iki kelimeye hapsetmektir. Son günlerde Türkiye’de önümüze konulan tartışma da tam olarak böyle kuruldu: Evet mi, hayır mı? Oysa bazen asıl mesele, hangi cevabı verdiğimizden çok, bize neden yalnızca bu iki cevabın sunulduğunu fark edebilmektir. Çünkü soruyu kuran, çoğu zaman cevabın sınırlarını da belirler; insanları kendi siyasal zemininde düşünmeye, kendi çizdiği sınırlar içinde taraf olmaya çağırır.

Çerçeve yasanın gelişiyle birlikte tartışma da tam olarak bu dar kalıba sıkıştırıldı: “evet mi, hayır mı?” İktidar bir adım attı “destekliyor musun, reddediyor musun?” sorularıyla karşı karşıya kadlık. Böylece tartışma, yapılan şeyin ne olduğundan ve toplumu nereye götüreceğinden uzaklaşıp giderek kimin yanında durduğumuzun sorgulandığı bir sadakat sınavına dönüştü. Düşüncenin yerini saflaşma, ilkenin yerini aidiyet, siyasetin yerini ise tarafını belli etme zorunluluğu alıdı. Oysa tarihin bize öğrettiği daha karmaşık ve belki de daha rahatsız edici bir gerçek var: Bir düşüncenin anlamı onu ilk söyleyen kişinin niyetine, bir yasanın tarihsel sonucu da onu yapan iktidarın hesabına mahkûm değildir. Bazen düşünceler onları söyleyenlerden, yasalar onları yapanlardan, açılan kapılar ise onları açanların gitmek istediği yerden daha uzağa varabilir.

Düşünce tarihi bunun örnekleriyle doludur. Büyük düşünürler kendi çağlarının sorunları içinde konuşmuş, yaşadıkları toplumların sınırlarını bütünüyle aşamamışlardır. Özgürlükten söz etmişler ama özgürlüğün kimleri kapsadığını dar tutmuş, eşitliği savunmuşlar ama bazı eşitsizlikleri doğal kabul etmiş, insan haklarından söz ederken kendi zamanlarının görünmez duvarlarını taşıyabilmişlerdir. Fakat düşüncenin ilginç tarafı tam burada başlar. Bir kavram bir kez dünyaya bırakıldığında, onu söyleyenin denetiminden çıkabilir. Özgürlük yalnız ilk özgürlüğü talep edenlerin malı olarak kalmaz; eşitlik yalnız onu ilk kullanan sınıfların sınırlarında durmaz; hak kavramı, başlangıçta hesaba katılmayan insanların elinde başka anlamlara kavuşabilir.

Kavram bazen sahibinden kaçar.

Bir düşünür kendi çağında yalnız hükümdarın keyfî gücüne itiraz eder; birkaç kuşak sonra aynı soru patrona, sömürge yöneticisine, aile içindeki erkeğe ya da başka bir iktidar biçimine yöneltilir. Bir kuşak “Yönetilenlerin rızası olmadan yönetim meşru değildir” dediğinde, o cümleyi yalnız o günün ayrıcalıklı yurttaşı duymaz; siyasal sistemin dışında bırakılanlar da işitir. Bir ilke ne kadar evrensel kurulmuşsa, onu başlangıçta daraltmak da o kadar zorlaşır.

Türkiye’de bugün tartışılan Çerçeve Yasa’ya biraz da buradan bakmak gerekiyor.

Çünkü tartışmanın önemli bir bölümü yasanın kendisinden çok, yasaya verilecek oyun siyasal anlamı üzerine kuruluyor. Bir taraf “evet” demeyi barışın, çözümün ve demokratik siyasetin yanında durmak olarak görüyor; diğer taraf aynı “evet”i otoriter bir iktidarın siyasal projesine eklemlenmek olarak değerlendiriyor. Bir taraf “hayır” diyenleri tarihsel fırsatı kaçırmakla suçlarken, diğer taraf “evet” diyenleri iktidarın kurduğu oyunun içine girmekle itham ediyor.

Her iki tarafın da haklı olduğu noktalar var.

Ama her ikisinin de kaçırabileceği daha büyük bir soru var:

Bir yasa yalnız onu yapan iktidarın niyetinden mi ibarettir?

Eğer cevabımız evetse, siyaseti garip bir yere hapsetmiş oluruz. İktidarın yaptığı her şey iktidara ait, muhalefetin yaptığı her şey muhalefete ait olacaktır. Böyle bir dünyada ilkelerin bağımsız hayatı kalmaz. Barış, hukuk, özgürlük, eşitlik gibi kavramların anlamını onları kimin söylediğine göre belirlemeye başlarız. İktidar barış dediğinde barıştan kuşkulanır, muhalefet söylediğinde sahipleniriz. Oysa barışın değerini söyleyenin kimliği değil, barışın nasıl bir hayat kurduğu belirlemelidir.

Elbette siyasal iktidarların niyetleri önemsiz değildir. Tam tersine, iktidarın geçmişi, bugünkü uygulamaları ve geleceğe ilişkin hesapları dikkatle incelenmelidir. Hukukun siyasal mücadelelerin dışında, steril bir alanda üretildiğini düşünmek çocukça olur. Yasalar yalnız hukukçuların masasından çıkmaz; güç ilişkilerinin, devlet hesaplarının, toplumsal mücadelelerin ve tarihsel zorunlulukların içinden doğarlar.

Fakat tam da bu nedenle bir yasaya yalnız “Kim yaptı?” diye bakmak yetmez.

“Bu yasa hangi kapıyı açıyor?” diye de sormak gerekir.

Çünkü tarih bize şunu gösteriyor: Bir iktidarın kendi ihtiyacı için açtığı kapı, daha sonra toplumun başka kesimleri tarafından daha ileri talepler için kullanılabilir. Bir düzenleme belirli bir sorunu çözmek üzere yapılır; fakat o düzenlemenin dayandığı ilke daha geniş bir alana taşındığında, düzenlemenin kendisini yapanları bile zorlayabilir. Eğer iktidar bir konuda hukukun, siyasetin ya da rızanın önemini kabul ediyorsa, o ilkenin başka alanlarda neden geçerli olmadığını sormak artık mümkündür.

Belki Çerçeve Yasa konusunda sorulması gereken soru da budur.

Eğer bu düzenlemenin arkasında gerçekten silahlı çatışmanın sona erdirilmesi, siyasetin silahın yerine geçmesi ve uzun yıllardır güvenlik meselesi içinde tutulan bir sorunun hukuk alanına taşınması gibi bir ilke varsa, bu ilke neden yalnız belirli bir örgüt, belirli kişiler veya belirli bir siyasal süreç için geçerli olsun?

İşte muhalefetin asıl müdahalesi burada başlamalıdır.

Madem siyaset silahın yerine geçecektir, o hâlde siyasal alan genişletilmelidir.

Madem mesele hukuk içinde çözülecektir, o hâlde hukuk herkes için hukuk olmalıdır.

Madem toplumsal barıştan söz ediyoruz, o hâlde yalnız dağdan inenin değil, düşüncesini söylediği için cezaevine girenin de hukukunu konuşmalıyız.

Madem demokratik siyaset çözümün adresidir, seçilmişlerin iradesinin hangi koşullarda ve hangi gerekçelerle ortadan kaldırılabildiğini de tartışmalıyız.

İşte bir yasayı onu yapan iktidarın niyetinden daha ileri götürmek tam olarak budur.

Böyle bakıldığında muhalefetin görevi yalnız “evet” ya da “hayır” demek değildir. Çünkü iktidarın önünüze koyduğu soruya yalnız onun sunduğu iki cevaptan birini verdiğiniz sürece siyasal zemini hâlâ iktidar belirliyor demektir. Evet dediğinizde onun teklifini kabul ediyor, hayır dediğinizde onun teklifini reddediyorsunuz; fakat her iki durumda da tartışmanın sınırlarını başkası çizmiş oluyor.

Bağımsız siyaset üçüncü cümleyi kurabilmektir.

Evet, silahların susmasını istiyoruz; ama bunun anlamını siz belirleyemezsiniz.

Ya da:

Hayır, bu metni yeterli bulmuyoruz; ama barışa hayır demiyoruz. Tam tersine, sizin daralttığınız barışı daha geniş bir hukuk ve demokrasi talebine dönüştürüyoruz.

Bu nedenle “evet” tek başına ilericilik olmadığı gibi, “hayır” da tek başına direniş değildir. Bir oyun siyasal değeri, pusulada hangi seçeneğin işaretlendiğinden çok, hangi toplumsal ufkun parçası olduğuyla ilgilidir. Bazen “evet” iktidarın kurduğu düzene teslimiyet olabilir; bazen aynı “evet”, iktidarın açmak zorunda kaldığı kapıyı daha fazla açmanın başlangıcı olabilir. Bazen “hayır” ilkeli bir demokratik itirazdır; bazen de mevcut düzenin değişmesinden duyulan korkunun başka bir adıdır.

Kelimenin kendisi bize yeterince şey söylemez.

Onu tarihin içinde nereye yerleştirdiğimiz önemlidir.

Çünkü Çerçeve Yasa tartışmasındaki asıl mesele yalnızca bir örgütün silah bırakması değildir. Daha derindeki soru şudur: Türkiye, uzun yıllar boyunca güvenlik kavramı etrafında kurduğu siyasal düzeni ne ölçüde değiştirmeye hazırdır?

Eğer silahlı çatışma gerçekten sona eriyorsa, onunla birlikte meşrulaştırılmış siyasal alışkanlıkların da sorgulanması gerekir. Olağanüstü yetkiler, güvenlikçi dil, muhalif düşüncenin kolayca tehdit kategorisine sokulması, seçilmiş iradenin idari araçlarla sınırlandırılması ve hukukun siyasal ihtiyaçlara göre esnetilmesi…

Çünkü çatışmanın sona ermesinin tarihsel anlamı yalnız silahların ortadan kalkması değildir.

Silahların varlığı gerekçe gösterilerek kurulmuş düzenin de gerekçesini kaybetmesidir.

İşte tartışmanın en kritik noktası burada yatıyor.

Bir iktidar silahlı çatışmanın sona ermesini isteyebilir ama çatışma boyunca biriktirdiği yönetme araçlarından vazgeçmek istemeyebilir. Güvenlik sorununu çözmek isterken güvenlik devletinin imkânlarını korumak isteyebilir. Barışın sonucunu arzularken demokrasinin sonuçlarından çekinebilir. Tam da bu nedenle muhalefetin görevi iktidarın önüne kendi söylediği sözlerin sonucunu koymaktır.

“Madem barış diyorsun, o hâlde barışın sonuçlarını da kabul edeceksin.”

Çünkü barışın mantığını sonuna kadar götürdüğünüzde mesele yalnız silahsızlanmaya varmaz. Hukukun üstünlüğüne, siyasal katılıma, ifade özgürlüğüne, yerel iradenin tanınmasına ve yurttaşların devlet karşısındaki güvencesine kadar uzanır. Barış gerçekten bir ilkeyse seçici uygulanamaz.

Tıpkı özgürlük gibi.

Düşünce tarihindeki büyük dönüşümlerin çoğu tam da böyle gerçekleşmiştir. Bir sınıf ya da siyasal kesim kendi özgürlüğünü savunabilmek için evrensel bir dil kurar; fakat o dil bir kez dünyaya yayıldığında yalnız onu kuranların hizmetinde kalmaz. Başkaları aynı kavramları alıp daha ileri sorular sorar. Locke’un düşüncesindeki tarihsel ironi bunun iyi örneklerinden biridir. Mülkiyeti meşrulaştırırken emeği mülkiyetin temeline yerleştiren Locke, farkında olsun ya da olmasın, sonraki kuşaklara başka bir soru için de kapı açmıştır: Eğer zenginliği emek yaratıyorsa, zenginlik neden emeği verenlerde birikmiyor?

Bir kavramın kaderi onu doğuran sınıfın kaderinden daha geniş olabilir.

Belki Çerçeve Yasa’nın önümüze koyduğu imkân da buna benzer bir yerde aranmalıdır.

Eğer iktidar “silah yerine siyaset” diyorsa, cevap yalnız “evet” olmamalıdır.

Öyleyse siyasetin önündeki engelleri kaldırın.

Eğer “hukuki çözüm” deniliyorsa:

Öyleyse hukuku herkes için bağlayıcı hâle getirin.

Eğer “toplumsal barış” deniliyorsa:

Öyleyse barışı yalnız silahlı aktörlerle devlet arasındaki ilişki olmaktan çıkarıp yurttaşın devlet karşısındaki hukukuna kadar genişletin.

İşte düşüncenin ve siyasetin gerçek verimliliği burada başlar: Karşınızdakinin açtığı kapıdan onun istediği yere yürümek yerine, o kapıyı onun hesapladığından daha fazla açmak.

Bu yüzden Çerçeve Yasa konusunda benim için asıl soru “evet mi, hayır mı?” değildir.

Asıl soru şudur:

Bu yasa Türkiye’yi nereye götürecek ve biz onun açtığı ihtimali nereye kadar götürmeye cesaret edeceğiz?

Çünkü bir yasa iktidarın elinden çıkabilir. Ama onun açtığı ilke yalnız iktidara ait olmak zorunda değildir. Tıpkı bir düşüncenin kaderinin onu doğuran düşünürden, sınıftan ya da çağdan daha geniş olabilmesi gibi, bir yasanın tarihsel kaderi de onu yapan iktidarın hesabından daha büyük olabilir.

Bunun gerçekleşmesi ise yasayı alkışlamakla da reddetmekle de kendiliğinden mümkün olmaz.

Asıl mesele, açılan kapının ardında ne olduğunu görmek ve gerekiyorsa o kapıyı, onu yapanların bile açmaya cesaret edemediği kadar açabilmektir.