Geçmişi Olmayan Bir Veda

Ahmet Davutoğlu’nun açıklaması, siyasetten çekilmekten çok tarihteki kendi yerini yeniden yazma girişimidir

Siyasette vedalar, çoğu zaman başlangıçlardan daha öğreticidir. Bir siyasal hareket kurulurken geleceğe ilişkin vaatler sıralanır; kapanırken ise geçmiş yeniden düzenlenir. Başarılar kişilere, yenilgiler koşullara bağlanır. Doğru kararlar iradenin, yanlış sonuçlar sistemin hanesine yazılır. Böylece siyasetçi sahneden çekilirken yalnız makamını değil, geçmişteki sorumluluğunu da geride bırakmak ister.

Ahmet Davutoğlu’nun Gelecek Partisi’nin siyasal faaliyetlerini sonlandırdığını duyurduğu dört sayfalık açıklama, tam da böyle bir metindir. Açıklama ilk bakışta Türkiye’nin hukuk, demokrasi, toplumsal barış, üretim, eğitim, liyakat ve siyasal ahlak sorunlarına ilişkin kapsamlı bir değerlendirme görünümündedir. Ancak metnin satırları arasında ilerledikçe belirginleşen temel eksiklik, söylenenlerin yanlışlığından çok, söyleyen kişinin kendi siyasal geçmişini anlatının dışına yerleştirmesidir.

Çünkü Davutoğlu, eleştirdiği düzenin uzaktan gözlemcisi değildir. 2002 seçimlerinin ardından başbakan başmüşaviri ve büyükelçi olarak devletin merkezine girmiş, 2009-2014 yılları arasında Dışişleri Bakanlığı yapmış, ardından AK Parti Genel Başkanlığı ve Başbakanlık görevlerini üstlenmiştir. AK Parti’nin kendi kayıtları da onun dış politikanın oluşturulması ve uygulanmasında “etkin bir rol oynadığını”, daha sonra partinin genel başkanı seçilerek hükümet kurduğunu açıkça belirtmektedir.

Bu nedenle açıklamadaki her eleştiri, aynı zamanda kendisine yöneltilmesi gereken bir soruyu doğurmaktadır: Anlatılan çürüme ne zaman başladı ve o sırada Ahmet Davutoğlu neredeydi?

Öznesiz Bir Çöküş Hikâyesi

Açıklama, “insanlığın köklü bir medeniyet kırılmasından geçtiği” saptamasıyla başlıyor. Yapay zekâdan jeopolitik gerilimlere, savaşlardan ekonomik eşitsizliklere, küresel altüst oluştan yeni sömürgecilik biçimlerine kadar geniş bir dünya tablosu çiziliyor. Bu başlangıç, metne tarihsel bir ağırlık kazandırıyor. Türkiye’de yaşanan siyasal bunalım, küresel bir medeniyet krizinin içine yerleştiriliyor.

Bu çerçeve bütünüyle yanlış değildir. Ancak büyük kavramların bir başka işlevi daha vardır: Somut sorumlulukları belirsizleştirmek.

“Medeniyet kırılması”, “tarihin fay hatları”, “küresel altüst oluş” gibi kavramlar, öznesiz bir tarih anlatısı kurmaya elverişlidir. Dünya sarsılır, kurumlar geriler, ahlak aşınır, hukuk zayıflar; fakat bunların kimlerin kararlarıyla, hangi toplumsal çıkarlar adına ve hangi siyasal tercihler sonucunda gerçekleştiği görünmez kalır.

Oysa siyasal düzenler deprem gibi kendiliğinden oluşmaz. Kurumların içi boşaltılır, kaynaklar belirli çevrelere aktarılır, emeğin payı küçültülür, düşünce alanı daraltılır, bürokrasi sadakat esasına göre yeniden biçimlendirilir. Bunların her biri karar gerektirir. Her kararın altında imza, arkasında iktidar ilişkisi ve sonunda kazananlarla kaybedenler vardır.

Davutoğlu’nun metninde ise çürüme vardır, fakat çürütenler belirsizdir. Yanlışlar vardır, fakat onları mümkün kılan siyasal kadro neredeyse yoktur. Sistem vardır, fakat sistemi kuran, işleten ve meşrulaştıran irade anlatının dışında bırakılmıştır.

Böylece tarih, insanların yaptığı bir şey olmaktan çıkarılıp herkesin başına gelen bir talihsizliğe dönüştürülür.

Ahlakın Siyaseti, Siyasetin Ahlakı

Açıklamanın merkezinde “siyasal ahlak” kavramı yer alıyor. Yolsuzluk, kayırmacılık, hesap vermeme, milletvekili transferleri, makam pazarlıkları, kişisel kariyer hesapları ve siyasetin kirlenmesi uzun uzun eleştiriliyor. Davutoğlu, siyasetin kamu hizmeti olmaktan çıkıp dar çıkarların alanına dönüştüğünü söylüyor.

Buradaki saptamaların önemli bir bölümü doğrudur. Fakat siyasal ahlak, yalnızca kişinin rüşvet almaması, makam pazarlığı yapmaması ya da özel hayatında dürüst olması değildir. Siyasal ahlakın ilk koşulu, insanın kendi eylemlerinin sonuçlarıyla yüzleşebilmesidir.

Bir siyasetçi, yalnız doğrudan verdiği kararlardan değil, parçası olduğu iktidar düzeninin ürettiği sonuçlardan da sorumludur. Hele o siyasetçi danışmanlık, bakanlık, parti genel başkanlığı ve başbakanlık gibi en yüksek görevlerde bulunmuşsa, kendisini yalnızca sonradan itiraz eden bir vicdan olarak sunamaz.

Davutoğlu’nun açıklamasındaki ahlak anlayışı, sorumluluk yerine niyeti öne çıkarıyor. Metinde sık sık fedakârlık, samimiyet, hak, emanet, Allah rızası ve kul hakkı gibi kavramlara başvuruluyor. Kendisinin ve arkadaşlarının makam istemediği, şahsi pazarlıklara girmediği, tehdit ve baskılara rağmen doğruları savunduğu anlatılıyor.

Bunlar doğru olabilir. Ancak iyi niyet, siyasal sonucun yerine geçmez.

Siyasetin ölçüsü yalnız insanın kalbindeki niyet değil, kararlarının toplumda yarattığı sonuçtur. Bir politika milyonlarca insanın hayatını etkiliyorsa, onu yapanlar “niyetimiz iyiydi” diyerek tarihsel sorumluluktan kurtulamaz. Çünkü iktidar, ahlaki özgeçmiş yazma alanı değil; sonuç üretme gücüdür.

Siyasal ahlak, insanın kendisini temiz ilan etmesiyle değil, kendi payına düşen kirle yüzleşmesiyle başlar.

Liyakat Eleştirisinin Eksik Hafızası

Davutoğlu, ehliyet ve liyakat ilkelerinden uzaklaşmanın devletin kurumsal kapasitesini aşındırdığını, karar süreçlerinin kişisel sadakate bağlandığını ve bürokratik karmaşaya yol açtığını belirtiyor. Bu da günümüz Türkiye’sinin en görünür sorunlarından biridir.

Ancak bu sorun bir gecede ortaya çıkmadı.

Devlet kadrolarının siyasal bağlılık temelinde yeniden düzenlenmesi, kurumların özerkliğinin zayıflatılması ve bürokrasinin iktidarın uzantısına dönüştürülmesi uzun bir sürecin ürünüdür. Bu süreç, Davutoğlu’nun iktidardan ayrılmasından sonra başlamış değildir. Kendisi devletin merkezinde görev yaparken de kurumlar yeniden biçimleniyor, kamusal alan iktidar blokunun ihtiyaçlarına göre düzenleniyor ve bürokratik yükselmenin ölçütleri değişiyordu.

Burada mesele, Davutoğlu’nun bütün yanlışların tek sorumlusu olduğunu ileri sürmek değildir. Böyle bir iddia hem haksız hem de tarihsel olarak eksik olurdu. Mesele, kendisinin bu dönüşümün yalnız tanığı değil, belli dönemlerde önemli bir aktörü olmasıdır.

Metin ise bu sürekliliği kesiyor. Geçmişte görev yapan Davutoğlu ile bugünü eleştiren Davutoğlu arasında görünmez bir duvar örüyor. Sanki biri iktidarın merkezinde bulunmuş, diğeri dışarıdan olanları izlemiş iki ayrı kişiden söz ediliyormuş gibi davranıyor.

Oysa kişisel hafıza bölünebilir; tarihsel sorumluluk bölünemez.

Üretimden Söz Edip Mülkiyeti Konuşmamak

Açıklamada üretim ekonomisinin yapısal sorunlarından, rant ve ayrıcalığa dayalı servet transferlerinden, sosyal adaletten ve gelir eşitsizliğinden söz ediliyor. Bu bölümler, metnin toplumsal bakımdan en önemli yanlarından biridir.

Fakat üretim, yalnız teknik bir ekonomi kavramı değildir. Üretimden söz edildiğinde şu sorular da sorulmalıdır: Kim üretiyor, üretilene kim el koyuyor, servet kimlerin elinde birikiyor ve krizin bedelini kim ödüyor?

Davutoğlu’nun metni “üreten ve rekabet eden ekonomi” istiyor; ancak üretimin toplumsal ilişkilerine dokunmuyor. Çalışanların örgütsüzleştirilmesi, ücretlerin baskılanması, kamusal varlıkların özel sermayeye aktarılması, taşeronlaşma, güvencesizlik ve borçlandırma düzeni açıklamanın dışında kalıyor.

Böyle olunca ekonomik eleştiri, ahlaksız yöneticilerle doğru yönetim arasındaki bir ayrıma indirgeniyor. Oysa rant düzeni yalnız kötü insanların tercihinden doğmaz. Sermayenin devlete yaklaşma biçimi, kamu kaynaklarının paylaşımı ve siyasal iktidarın hangi sınıfsal çıkarları koruduğu bu düzenin temelini oluşturur.

Kayırmacılık, yalnız ahlak bozukluğu değildir; servetin yukarıya doğru taşınmasının siyasal yöntemlerinden biridir. Yoksulluk da yalnız yanlış ekonomi yönetiminin sonucu değil, zenginliğin nasıl bölüşüldüğünün ifadesidir.

Davutoğlu rantı eleştiriyor, fakat rantı üreten mülkiyet ve iktidar ilişkilerini sorgulamıyor. Böylece sorun, düzenin kendisinden çok düzeni kötü yöneten kişilere bağlanıyor. Değişim de toplumsal ilişkilerin dönüşümü yerine daha erdemli kadroların işbaşına gelmesine indirgeniyor.

Bu yaklaşım, muhafazakâr siyasal düşüncenin eski sınırına çarpar: Düzenin adaletsizliğini görür, fakat düzenin temellerine dokunmadan onu ahlakla düzeltmek ister.

Cumhurbaşkanlığı Sistemine Geç Kalınmış İtiraz

Açıklamanın en belirgin siyasal önerisi, güçlendirilmiş parlamenter sisteme dönüş çağrısıdır. Davutoğlu, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile kuvvetler ayrılığının zayıfladığını, denetim mekanizmalarının etkisizleştiğini, yargı bağımsızlığının tartışmalı hâle geldiğini ve bürokrasinin kişisel sadakate göre şekillendiğini söylüyor. Sorunun tek bir kişiden öte sistem sorunu olduğunu vurguluyor.

Bu değerlendirme önemlidir. Bir siyasal düzeni yalnız yöneten kişinin karakterine bağlamak, iktidarın kurumsal yapısını gözden kaçırır. Davutoğlu’nun sorunu kişiden bağımsızlaştırması, açıklamanın güçlü yanlarından biridir.

Ancak burada da tarih eksik anlatılmaktadır.

Bugünkü sistem, boşlukta ortaya çıkmadı. Yasamanın yürütme karşısında zayıflaması, parti içi karar süreçlerinin merkezileşmesi, liderliğin kurulların önüne geçmesi ve siyasetin kişiselleşmesi uzun yıllara yayılan bir dönüşümün sonucudur. Cumhurbaşkanlığı sistemi bu süreci tamamlamış ve anayasal biçime kavuşturmuş olabilir; fakat siyasal kültürü daha önce oluşmuştur.

Davutoğlu’nun AK Parti Genel Başkanı ve Başbakan olduğu dönemde de parti içi demokrasi güçlü değildi. Milletvekillerinin, teşkilatların ve kurulların belirleyiciliği sınırlıydı. Yürütmenin yasama üzerindeki ağırlığı yeni değildi. Devlet ile parti arasındaki sınırlar çoktan silikleşmeye başlamıştı.

Dolayısıyla yalnız sistem değişikliğine odaklanan bir eleştiri, onu hazırlayan siyasal birikimi perdeleyebilir.

Başkanlık rejimi gökten inmedi. Uzun süre boyunca güçlendirilen liderlik kültürünün, zayıflatılan kurumların ve denetimsiz bırakılan yürütmenin ulaştığı son aşamaydı. Bu yol döşenirken Davutoğlu, dışarıdan itiraz eden bir akademisyen değil, iktidarın en etkili isimlerinden biriydi.

“Şahıstan Bağımsız Sistem” ve Şahıssız Sorumluluk

Davutoğlu, otoriterleşme tehlikesinin herhangi bir cumhurbaşkanının şahsından bağımsız olduğunu söylüyor. Kavramsal olarak bu doğrudur: Kurumlar tek tek kişilerden daha uzun yaşar; siyasal biçimler, onları kullanan aktörlerin ötesinde sonuçlar doğurur.

Fakat sistem vurgusu, kişisel sorumluluğu ortadan kaldırmak için kullanıldığında başka bir işlev kazanır.

Sistemler insanlar tarafından kurulur, yasalar insanlar tarafından çıkarılır, kurumlar insanlar tarafından dönüştürülür. “Sorun sistemdir” demek, “kişilerin sorumluluğu yoktur” anlamına gelmez. Aksine sistemsel eleştiri, kişilerin bu yapıyı nasıl oluşturduklarını ve hangi çıkarlar doğrultusunda işlettiklerini göstermelidir.

Davutoğlu’nun açıklamasında sistemin güçlü, faillerin silik olması bu nedenle dikkat çekicidir. Sistem yanlış, fakat onu kuran siyasal hareketle kendi ilişkisi ayrıntılandırılmıyor. Kurumlar gerilemiş, fakat bu gerileme sırasında hangi kararları desteklediği ya da hangi kararlar karşısında sustuğu anlatılmıyor.

Böylece “sistem eleştirisi”, kişisel hesaplaşmanın ertelenmesine dönüşüyor.

Dindar Muhafazakârlığın Vicdan Arayışı

Metin, yalnız siyasal değil, aynı zamanda dinsel ve ahlaki bir anlatı kuruyor. “Allah rızası”, “kul hakkı”, “emanet”, “ilahi kelam”, “izzet” ve “Rabbimiz” gibi kavramlar açıklamanın önemli düğüm noktalarını oluşturuyor.

Davutoğlu, kendisini yalnız başarısız olmuş bir parti lideri olarak değil, yozlaşmış siyasal alan karşısında manevi bir çizgiyi koruyan kişi olarak konumlandırıyor. Bu anlatıda Gelecek Partisi, seçim kazanamamış bir örgüt olmaktan çok, ahlakı savunduğu için bedel ödeyen bir topluluk hâline geliyor.

Bu dil, muhafazakâr seçmenle duygusal bağ kurma bakımından anlaşılabilir. Fakat aynı zamanda siyasal başarısızlığın dünyevi nedenlerini kutsal bir fedakârlık anlatısıyla örtme tehlikesi taşır.

Bir partinin neden toplumsal karşılık üretemediği; neden emekçilerle, gençlerle, kadınlarla, yoksullarla kalıcı bağ kuramadığı; neden eski iktidar kadrolarından kopan sınırlı bir çevrenin ötesine geçemediği sorulmalıdır. Bunların cevabı yalnız medya ambargosu, baskılar ve manipülasyon olamaz.

Baskılar gerçek olabilir. Fakat her başarısız muhalefet hareketi, başarısızlığını yalnız dış engellerle açıklarsa kendi siyasal yetersizliklerini göremez.

Gelecek Partisi, iktidardan kopuşu toplumsal bir dönüşüm programına çeviremedi. Eski düzenin ekonomi anlayışıyla, muhafazakâr toplum tasarımıyla ve devlet merkezli siyaset kavrayışıyla köklü bir hesaplaşma gerçekleştiremedi. İktidara itiraz etti, fakat iktidarı doğuran toplumsal ve ekonomik düzenle arasına yeterli mesafe koyamadı.

Bu nedenle yeni bir başlangıç gibi görünmesine rağmen, geniş toplum kesimlerinin gözünde eski yapının vicdanlı bir devamı olmaktan bütünüyle kurtulamadı.

İki Karanlık Senaryo Arasında Kaybolan Üçüncü Yol

Davutoğlu, Türkiye için iki tehlike tanımlıyor: İlki otoriter düzenin kalıcılaşması, ikincisi ise bu düzene karşı oluşacak öfkenin rövanşist bir karşı iktidara dönüşmesi.

Bu uyarı yerindedir. Bir otoriterliğin başka bir otoriterlikle, bir kayırmacılığın başka bir kayırmacılıkla ve bir yolsuzluğun başka bir yolsuzlukla yer değiştirmesi değişim değildir. Davutoğlu’nun “rövanş değil adalet, tasfiye değil restorasyon, kutuplaşma değil toplumsal barış” çağrısı, açıklamanın en etkili cümlelerinden biridir.

Ancak burada “restorasyon” kavramı ayrıca tartışılmalıdır.

Restorasyon, bozulmuş olanı eski hâline getirmektir. Fakat Türkiye’nin sorunu yalnız son yıllarda bozulan kurumlar değildir. Eski parlamenter düzen de halkın siyasete gerçek katılımını güvence altına alan, sınıfsal eşitsizlikleri ortadan kaldıran ve devletin toplum üzerindeki vesayetini sona erdiren kusursuz bir düzen değildi.

Türkiye’nin ihtiyacı yalnız eski dengeye dönmek değil, o dengeyi aşmaktır.

Siyaseti birkaç liderin, profesyonel kadronun ve merkez teşkilatının alanı olmaktan çıkaracak; çalışanların, gençlerin, kadınların ve toplumun dışlanan kesimlerinin karar süreçlerine doğrudan katılmasını sağlayacak daha derin bir demokrasi gereklidir. Aksi hâlde parlamenter sisteme dönüş, yalnız iktidarın paylaşılma biçimini değiştirir; halkın iktidarla ilişkisini değiştirmez.

Davutoğlu’nun üçüncü yolu, ahlaklı muhafazakârlık, eşit vatandaşlık ve parlamenter demokrasi üzerinde yükseliyor. Fakat toplumsal gücün nasıl yeniden dağıtılacağı, ekonomik ayrıcalıkların nasıl ortadan kaldırılacağı ve yurttaşın seçimden seçime oy veren kişi olmaktan nasıl çıkarılacağı belirsiz kalıyor.

Partinin Kapanışı mı, Siyasal Birikimin Tükenişi mi?

Davutoğlu, Gelecek Partisi’nin kapatılmasını “teslimiyet” değil, “ahlaki bir mesafe koyma kararı” olarak açıklıyor. Parti siyasetinden çekildiğini, ancak düşünce, eğitim, bilim, kültür, diplomasi ve toplumsal dayanışma alanlarında çalışmayı sürdüreceğini belirtiyor.

Bu ifade, yenilgiyi ahlaki üstünlüğe çeviren güçlü bir retorik taşıyor. Parti kapanıyor, fakat kapanış başarısızlık olarak değil, kirlenmiş siyasete katılmayı reddetmenin sonucu olarak sunuluyor.

Oysa bir siyasal partinin faaliyetlerini sona erdirmesi, yalnız ahlaki tavır değildir. Aynı zamanda örgütsel ve toplumsal bir başarısızlıktır. Bu gerçeği söylemek, o partide emek veren insanların fedakârlığını küçümsemek anlamına gelmez. Tam tersine, onların emeğine saygı, başarısızlığın nedenlerini dürüstçe tartışmayı gerektirir.

Neden kurulan teşkilatlar kalıcı bir toplumsal harekete dönüşemedi?

Neden parti, iktidardan uzaklaşan muhafazakâr seçmenin önemli bölümünü kendisine çekemedi?

Neden anlatılan güçlü program toplumda güçlü bir karşılık bulmadı?

Neden parti siyaseti, liderin kişisel ağırlığını aşarak kendi toplumsal damarlarını yaratamadı?

Açıklamada bu soruların yanıtı yoktur. Baskılar, ambargolar, saldırılar ve manipülasyonlar anlatılır; fakat siyasal çizginin sınırları, örgütsel yanlışlar ve toplumu kavrama konusundaki yetersizlikler tartışılmaz.

Davutoğlu, partinin kapanışını siyasetin kirlenmiş olmasına bağlıyor. Fakat siyasetin kirli olması, temiz siyaset iddiasındaki bir partinin neden var olması gerektiğinin gerekçesi de olabilirdi. Kirli alanı terk etmek ahlaki görünebilir; ama siyaset, tam da o alanı dönüştürme iddiasıdır.

Bir gemi fırtına çıktığı için limana dönüyorsa, bunu yalnız denizin kötülüğüyle açıklayamaz. Geminin yapısını, rotasını ve kaptanın kararlarını da sorgulamak gerekir.

Geçmişle Hesaplaşmadan Gelecek Kurulamaz

Davutoğlu açıklamasını “Yarının Türkiye’si” düşüncesiyle bitiriyor. Özgürlüğün, hukukun, liyakatin, üretimin, sosyal adaletin, eşit vatandaşlığın ve toplumsal barışın egemen olduğu bir ülke tasarlıyor.

Bu değerlerin her biri savunulmaya değerdir. Fakat yarının Türkiye’si, yalnız bugünü eleştirerek kurulamaz. Onu ortaya çıkaracak ilk adım, dünü dürüstçe anlamaktır.

Davutoğlu’nun açıklamasında eksik olan tam da budur: “Biz nerede yanlış yaptık?” sorusu.

Devletin giderek merkezileştiği yıllarda ne düşündü?

Kurumların zayıflamasına yol açan kararlara karşı ne yaptı?

Kutuplaştırıcı siyaset güçlenirken hangi sözleri söyledi, hangilerini söylemedi?

Dış politikada alınan kararların toplumsal ve bölgesel sonuçlarıyla nasıl hesaplaştı?

İktidarın ekonomik tercihleri emekçilerin yaşamını ağırlaştırırken hangi çizgiyi savundu?

Parti genel başkanı ve başbakan olarak, bugün eleştirdiği siyasal kültürün yeniden üretilmesinde kendi payını nasıl değerlendiriyor?

Bu sorulara cevap verilmeden yapılan her gelecek çağrısı eksik kalacaktır. Çünkü siyasal özeleştiri, geçmişi inkâr etmek değil, geçmişteki kendi payını tanımaktır. İnsanın yanlış yaptığını söylemesi onu küçültmez; aksine sözünü inandırıcı kılar.

Davutoğlu’nun açıklaması uzun bir ahlak metnidir; fakat gerçek özeleştiri birkaç cümleyle bile kurulabilirdi:

“Ben de bu düzenin içinde görev yaptım. Doğru olduğunu düşündüğüm kararlar kadar yanlış sonuçlar doğuran tercihlerde de payım vardı. Sustuklarım, geç itiraz ettiklerim ve göremediklerim oldu.”

Bu cümleler metinde yoktur.

Onların yokluğu, dört sayfalık açıklamanın bütününden daha yüksek sesle konuşmaktadır.

Vicdan Muhalefeti Yetmez

Ahmet Davutoğlu’nun vedası, Türkiye sağ siyasetinin daha geniş bir sorununu da görünür kılıyor. İktidarın içinde uzun yıllar görev yapan birçok isim, dışarıya çıktıktan sonra sistemin ahlaki eleştirmenine dönüşüyor. Fakat eleştiri çoğu zaman düzenin sınıfsal temellerine, servetin paylaşımına, emeğin sömürülmesine ve devletin hangi toplumsal güçlerin çıkarlarını koruduğuna kadar ilerlemiyor.

Sorun kötü kişiler, bozulmuş ahlak, liyakatsiz kadrolar ve aşırı merkezileşme olarak tanımlanıyor. Çözüm ise temiz insanlar, güçlü kurumlar ve erdemli yöneticilerde aranıyor.

Elbette dürüst insanlar ve sağlam kurumlar önemlidir. Fakat adaletsiz bir düzen, yalnız dürüst yöneticilerle adil hâle gelmez. Servet küçük bir kesimde birikmeye devam ediyor, çalışanlar ürettikleri üzerinde söz sahibi olamıyor ve siyaset büyük ekonomik güçlerin etkisinden kurtulamıyorsa, ahlak çağrıları düzenin yüzünü değiştirebilir; özünü değil.

Türkiye’nin yalnız vicdanlı yöneticilere değil, iktidarın toplumsal dayanaklarını değiştirecek bir siyasete ihtiyacı vardır. Halkın karar süreçlerine katıldığı, kaynakların toplum yararına kullanıldığı, emeğin örgütlenebildiği ve kamusal gücün aşağıdan denetlendiği bir düzen kurulmadıkça, siyasal ahlak kişisel erdem anlatısının sınırlarında kalacaktır.

Davutoğlu’nun açıklaması, bugünkü Türkiye hakkında birçok doğru şey söylüyor. Fakat en önemli hakikati söylemekten kaçınıyor: Bugün eleştirilen düzen, yalnız başkalarının eseri değildir.

İnsan geçmişini silemez. Fakat onunla yüzleşerek geleceğe başka türlü yürüyebilir.

Gelecek Partisi’nin kapısına kilit vurulabilir; tabelası indirilebilir, teşkilatları dağıtılabilir. Fakat bir siyasetçinin geçmişteki sorumluluğu, parti binasıyla birlikte kapanmaz.

Çünkü tarihin hafızası, siyasetçilerin hazırladığı veda metinlerinden daha uzundur.

Ve yarının Türkiye’si, geçmişi olmayanların değil; geçmişinin hesabını verebilenlerin omuzlarında kurulacaktır.